سازمان فضائی ایران بر مدار وعدهها
سرویس اقتصادی-
با وجود برخورداری کشور از نیروی متخصص، زیرساختهای فنی و توان ساخت و پرتاب ماهواره، بخش مهمی از برنامه فضائی همچنان میان وعده، رونمایی و بهرهبرداری محدود متوقف مانده است.
به گزارش خبرنگار ما، صنعت فضائی ایران در سالهای اخیر مسیر پرتحرکی را پشت سر گذاشته است؛ ماهوارههای تازهای ساخته و پرتاب شدهاند، بخش خصوصی وارد میدان شده و مراکز کنترل، آزمایشگاهها و پایگاههای پرتاب توسعه یافتهاند. با این حال، پرسش اصلی همچنان باقی است: این ظرفیت گسترده تا چه اندازه به خدمات پایدار و قابل اندازهگیری تبدیل شده است؟
سخنان تازه رئیس سازمان فضائی ایران نیز تصویری دوگانه از این حوزه ارائه میدهد. از یکسو، برنامههایی چون توسعه پایگاه چابهار، تکمیل شبکه مراکز کنترل، ساخت ماهوارههای ناهید۳، پارس۲، پارس۳ و راد۱ و اجرای منظومه ۲۴ماهوارهای شهید سلیمانی مطرح شده است؛ از سوی دیگر، بخش زیادی از این پروژهها علیرغم گذشت زمان، هنوز در مرحله طراحی، آزمون، تجمیع، رونمایی یا انتظار برای آمادهشدن پرتابگر قرار دارند.
ظرفیتهایی که کم نیستند
ایران برخلاف بسیاری از کشورهای منطقه، تنها خریدار فناوری فضائی نیست. دانشگاهها، پژوهشگاه فضائی، شرکتهای دانشبنیان، صنایع هوافضا و مجموعههای دفاعی کشور در طراحی ماهواره، ساخت زیرسامانه، توسعه پیشرانش، ایجاد ایستگاههای زمینی و پرتابگرهای بومی تجربه انباشته دارند. ساخت ماهوارهها توسط مجموعههای دانشگاهی، دولتی و خصوصی و همچنین وجود مراکز کنترل، آزمایشگاههای تخصصی و پایگاه فضائی چابهار، نشان میدهد مسئله اصلی کمبود مطلق نیروی انسانی یا زیرساخت نیست.
با چنین ظرفیتی، انتظار میرود برنامه فضائی کشور از مرحله پروژههای پراکنده و رونماییهای متعدد عبور کند و به زنجیرهای منظم از ساخت، پرتاب، بهرهبرداری و فروش خدمات برسد. عملکرد فعلی، با وجود پیشرفتهای فنی، هنوز متناسب با مجموعه امکانات انسانی و سختافزاری کشور به نظر نمیرسد.
برنامههایی بدون تقویم روشن
رئیس سازمان فضائی از پرتاب منظومه شهید سلیمانی در سال ۱۴۰۵ سخن گفته، اما اجرای آن را به آمادهشدن پرتابگر مرتبط کرده است. درباره ناهید۳ نیز پروژه هنوز در مرحله طراحی و ساخت برخی زیرسامانههاست. پارس۳ قرار نیست در سال جاری به مرحله نهائی برسد و رونمایی راد۱ نیز که برای پایان ۱۴۰۴ یا ابتدای ۱۴۰۵ پیشبینی شده بود، به دلیل ملاحظات فنی به تأخیر افتاده است.
تأخیر در پروژههای پیچیده فضائی غیرعادی نیست، اما هنگامی که زمانبندیها جابهجا میشوند، انتظار میرود نهاد مسئول میزان پیشرفت، علت دقیق تأخیر و موعد اصلاحشده را تبیین کند. تعبیر کلی «بهینهسازی مسیر» نمیتواند جای گزارش فنی و قابل ارزیابی را بگیرد.
همکاری خارجی یا وابستگی عملیاتی؟
استفاده از پرتابگر روسی سایوز امکان قرارگرفتن چند ماهواره ایرانی در مدار را فراهم کرده و در شرایط تحریم، بخشی از نیاز کشور را پاسخ داده است. این همکاری به خودی خود نقطه ضعف نیست؛ اما ادامه آن بدون شکلگیری یک برنامه منظم و قابل اعتماد برای پرتابهای بومی، میتواند به وابستگی عملیاتی تبدیل شود.
ایران تجربه ساخت و استفاده از پرتابگرهای داخلی را دارد. بنابراین مطالبه منطقی این نیست که همه پرتابها الزاماً در داخل انجام شود؛ بلکه باید روشن شود هر مأموریت چرا به پرتابگر خارجی سپرده شده، برنامه پرتاب داخلی چه زمانبندیای دارد و چه زمانی توان بومی به یک خدمت منظم و اقتصادی تبدیل خواهد شد.
فاصله تا ماهواره مخابراتی عملیاتی
قرار گرفتن ناهید۲ در مدار پایین، گامی فنی در توسعه ارتباطات فضائی بود، اما هنوز با برخورداری از یک ماهواره مخابراتی عملیاتی در مدار زمینآهنگ فاصله دارد. رئیس سازمان فضائی نیز اعلام کرده ناهید۳، که برای خدمات در مدار ۳۶ هزار کیلومتری طراحی شده، همچنان در مرحله طراحی قرار دارد.
این فاصله زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که کشور همچنان برای بخشی از ارتباطات ماهوارهای و تصاویر مورد نیاز خود از ظرفیتهای خارجی استفاده میکند. خود رئیس سازمان نیز اذعان کرده است که در سامانههای داخلی، ترکیبی از تصاویر بومی و خارجی به کار گرفته میشود و افزایش سهم ماهوارههای ایرانی به سالهای آینده موکول شده است.
پرتاب، پایان مأموریت نیست
اطلاعرسانی فضائی در ایران عمدتا بر روز پرتاب یا رونمایی متمرکز است، در حالی که موفقیت واقعی پس از آن سنجیده میشود: ماهواره چه مدت سالم مانده، چه میزان داده تولید کرده، چند دستگاه از آن استفاده کردهاند و چه مقدار از هزینه یا وابستگی کشور کاسته شده است؟
سازمان فضائی برای اثبات کارآمدی برنامههای خود باید گزارشهای دورهای و قابل سنجش منتشر کند؛ نه فقط فهرستی از پروژههایی که قرار است در آینده طراحی، رونمایی یا پرتاب شوند. ایران از نیروی انسانی متخصص، توان صنعتی، مراکز تحقیقاتی و زیرساختهای قابل توجه برخوردار است. مسئله امروز صنعت فضائی، نبود ظرفیت نیست؛ فاصله میان ظرفیت موجود و خروجی عملیاتی آن است. برنامه فضائی زمانی به بلوغ میرسد که پرتاب آغاز ارائه خدمت باشد، نه پایان چرخه اطلاعرسانی.