خویشاوندی ایران و لبنان از کجا آغاز شد؟
دفتر پژوهشهای مؤسسه کیهان
«... من از جبل عامل آمدهام، سرزمینی که ابوذر غفاری، صدیق پیامبر بزرگ برای اولین بار اسلام راستین را به مردم آن منطقه تبلیغ کرد و مسجدی برای عبادت خدا بنا نمود... من از جبل عامل آمدهام که در دوران 1400 ساله تاریخ اسلام همیشه مظلوم بوده است... من نماینده محرومین و مستضعفان جنوب لبنان هستم که همهروزه زیر آتش توپخانه سنگین و بمبهای هواپیماهای اسرائیل میسوزند... من آمدهام که فریاد ضجه آلود شیعیان لبنان را در زیر آسمان بلند ایران طنینانداز کنم...»1
این جملات بخشی از دلنوشتههای شهید دکتر مصطفی چمران است؛ که در واپسین روزهای مبارزه علیه رژیم ستمشاهی به عشق امام و پیوستن به امواج خروشان ملت، عازم ایران شد. او از جبل عامل لبنان آمد و برای انقلاب اسلامی و ایران مجاهدت بسیار کرد، همچنان که حدود 500 سال پیش از او، شیخ بهائی از همان جبل عامل به ایران آمد و منشاء خدمات بسیاری برای این سرزمین گشت.
از روزگار سربداران با لبنان بودیم
ارتباط لبنان با ایران، از دیرباز ارتباط عمیق و وثیقی بوده است، شاید از همان زمان که سلطان «علی بن مؤید» آخرین امیر سربداران خراسان، نامهای برای محمد بن جمال الدین مکی عاملی معروف به شهید اول در جبل عامل نوشت و او را به عنوان یک فقیه برجسته شیعی به ایران دعوت نمود تا مرجع جامعه شیعی ایران در زندگی و اعتقادات باشد.
در بخشی از نامه علی بن مؤید به شهید اول اینگونه آمده بود:
«... ما در میان خویش کسی را که به فتوایش از لحاظ علمی بتوان اعتماد کرد یا مردم بتوانند عقاید درست را از وی فرا گیرند نمییابیم. از خدای متعال مسئلت داریم که حضرتش به ما افتخار حضور و افشاندن نور بخشد تا از علمش پیروی کنیم و از راه و رسمش رفتار آموزیم. هرگاه لطف فرمایید و با توکل به خدا و پرهیز از عذر آوردن به اینجا تشریف بیاورید، مزید احسان خواهد بود.»2
شهید اول نتوانست به ایران بیاید اما کتاب «اللمعة الدمشقیه فی فقه الامامیه» را برای راهنمایی شیعیان خراسان به رشته تحریر درآورد و برای علی بن مؤید به ایران فرستاد. این کتاب بعدها به اختصار “لمعه” نامیده شد و در جایِ یکی از اصلیترین متون فقهی حوزههای علمیه شیعه قرار گرفت.
با تأسیس سلسله صفویه، پس از قرنها، مذهب شیعه در ایران رسمیت و رواج یافت. اما تشیع صفویان بیشتر شامل گرایشهای صوفیگرایانه میشد که با فقه پویای شیعه فاصله بسیاری داشت. به همین دلیل مانند عصر سربداری، نیاز به منابع فقهی شیعه اثنیعشری برای اداره امور به شدت احساس گردید. دیدگاههای صوفیانه رایج در میان سران قزلباش که در شکلگیری حکومت صفویه، نقش مهمی داشتند، قادر به رفع مشکلات مدیریتی و به ویژه قضائی نبود. از همین روی شاهان صفوی، به منظور ترویج آیین تشیع و اجرای حقوق اسلامی (شریعت) بر طبق مذهب شیعه، علمای شیعه را از سرزمینهایی مانند عراق، بحرین و جبل عامل در لبنان امروزی به ایران دعوت کردند.
علمایی که از جبل عامل آمدند
در این میان، علمای جبل عامل دعوت فوق را پاسخ داده و برخی از آنها راهی ایران شدند، از جمله فقهای سرزمین جبل عامل که تأثیر بهسزایی در توسعه شیعه بهخصوص در کشور ایران داشتند، محقق کرکی بود که تلاش بسیاری برای ترویج مذهب شیعه در ایران، تعمیق تفکر شیعی و تغییر فضای حاکم شیعه صوفی به شیعه فقاهتی انجام داد.
او در زمان شاه طهماسب به مقام شیخ الاسلامی که بالاترین مقام دینی به شمار میرفت، دست یافت و از این فرصت برای تثبیت حاکمیّت شیعه در ایران استفاده نمود، به ویژه اینکه به نیابت از فقیهان، برای سلاطین صفوی، مشروعیّت ثانوی در نظر گرفت، بهعنوان نهادی سیاسی اجتماعی و بهمثابه رسانهای قوی در ارتباط حاکمیّت و مردم، حکم به اقامه نماز جمعه داد و با نگارش کتاب «قاطعه اللجاج» به بیتالمال عمومی صفویه در قالب خراج، رسمیّت بخشید.
بعدها دو فرزند محقق کرکی و نوههای وی نیز به عنوان فقیهان زمان، حائز مناصبی چون شیخالاسلامی و حتی صدراعظم حکومت صفوی شدند. میرداماد که از نوادگان دختری محقق کرکی به شمار میرفت، از دیگر علما و فقهای مهم آن دوران محسوب شد.
همچنین از دیگر عالمان جبل عامل که در ایران حضور و خدمات مؤثر داشتند میتوان به شیخ حسین بن عبدالصمد پدر شیخ بهائی اشاره کرد که سالها در هرات، مشهد و قزوین حضور داشت و فرزندش شیخ بهائی، حکیم، علامه، فقیه، معمار، عارف، اخترشناس، ریاضیدان، شاعر، ادیب، تاریخنگار و دانشمند که خدمات بسیاری به ایران کرد.
شیعه لبنان پدر شیعه ایران است
میثم مطیعی در برنامه «من ایرانم» دیدگاه امام شهید حضرت آیتالله سید علی حسینی خامنهای درباره لبنان و شیعیانش را اینگونه بیان نمود:
«... آقا فرمودند: شیعه لبنان، پدر شیعه ایران است. من با همین دو گوش خودم این فرمایشات را شنیدم و ثبت کردم، کاملاً دقیق است. فرمودند محقق کرکی، مرحوم عبدالصمد (پدر شیخ بهائی)، شیخ بهائی و... اینها آمدند و ما را شیعه کردند، وگرنه صفویه قلندر بودند، کار را علمای جبل عامل کردند...»
شاید از همین روی بود که وقتی دکتر مصطفی چمران به عنوان یکی از معدود کارشناسان برجسته فیزیک پلاسما در دنیا، آزمایشگاه معروف بِل(مؤسسه عظیم پژوهشی در آمریکا) و آزمایشگاه پیشرانه جت ناسا NASA را رها کرد، لبنان را برای مقصد خویش انتخاب کرد. به ویژه که کشورهای مسلمان منطقه غرب آسیا در جنگ شش روزه ژوئن 1967، شکست سختی خورده بودند و اسرائیل سرزمینهای دیگری از این کشورها را به اشغال خود درآورده و دارای موقعیت قویتری در منطقه شده بود.
مبارزه با اسرائیل از خاک لبنان
دکتر چمران اگرچه ابتدا در مصر دوران جمال عبدالناصر، اولین پایگاههای آموزش مبارزه مسلحانه علیه اسرائیل را ایجاد کرد و ضمن آموزش به جوانان مسلمان، خود نیز سختترین دورههای چریکی را همراه خبرهترین کماندوها و چریکهای عرب گذراند، اما پایگاههایش را در لبنان ایجاد نمود، به آموزش نظامی در آن سرزمین اقدام کرد و به همراه امام موسی صدر، مقاومت علیه اسرائیل را تحت عنوان حرکت المحرومین یا «جنبش امل» بنیان گذاشت که در واقع زمینهها و ریشههای حزبالله امروز لبنان محسوب میشود. حماسههایی که چمران و جنبش مقاومت شیعیان لبنان علیه نیروهای اشغالگر صهیونیستی خلق کردند، در برگبرگ خاطرات و تاریخ مردم این کشور و تاریخ مبارزات آزادیخواهان جهان باقی ماند، او در لبنان رژیم صهیونیستی را به خوبی شناخت و سالها مبارزه با اسرائیل را با همه وجودش تجربه کرد.
شهید چمران در جنبش امل و دوران حضورش در جنوب لبنان علاوه بر نبرد علیه صهیونیستها و فالانژها، به سر و سامان دادن و تربیت و آموزش بچههای جنوب لبنان هم همت گمارد و با ایجاد مدارس مختلف، سطح علمی و سواد آنها را هم ارتقا داد.
سید عبدالله مرتضی عاملی، از فعالان فرهنگی لبنان، تأسیس مدرسه فنی جبل عامل را یکی از اقدامات مهم او در دوران اقامت در لبنان عنوان کرده و اظهار داشت:
«... تأسیس این مدرسه در نزدیکی شهر صور موجب شد تا برخی از جوانان مستعد و محروم به مدیریت شهید چمران به تحصیل بپردازند. این مدرسه یکی از پرمنفعتترین مدارسی بود که در منطقهایجاد شد و نخبگان فراوانی از آن مدرسه وارد جامعه شدند. نقش و تأثیرگذاری سرمایه انسانی مدرسه چمران را نمیتوان نادیده گرفت...».
خدمات اجتماعی در کنار آموزش نظامی
خدمات دکتر چمران در لبنان تنها به آموزش خلاصه نشد، عاملی با بیان این مطلب گفت:
«... برپایی مراسم مذهبی، عزاداری، راهپیمایی و گردهمایی در مساجد برای دفاع از محرومین و معرفی نهضت امام خمینی و انقلاب اسلامی از خدمات فرهنگی و مذهبی دکتر چمران در جنوب لبنان بود...»
او به برخی از خدمات اجتماعی دکتر چمران اشاره کرده و بیان نمود:
«... تأسیس داروخانه، بیمارستان، مراکز بهداشتی، فرهنگی و آموزشی، شبکه آبرسانی، تعاونی، کمک به خانواده شهدا و محرومین در ایام حمله صهیونیستها به لبنان از اقدامات مؤثر آقای صدر و دکتر بود. چمران، علاوهبر این خدمات سخنور قهاری بود. جلسات عمومی شهید با مشارکت تودههای مردم همراه بود. آنها مصطفی را جزئی از خود میدانستند...».
دکتر محمدحسین هاشمی از یاران شهید چمران که از اوایل دهه 50، خود را شاگرد او میداند و بعد از پیروزی انقلاب، رایزن فرهنگی سفارت ایران در لبنان شد، درباره آموزشهای نظامی دکتر چمران گفته است:
«... تربیت اولین نیروهای مقاومت در لبنان، به عهده دکتر چمران بود. سران حزبالله، شاگردان او بودند. دکتر چمران به مسئله ایران، توجه فراوانی داشت. در عین حال، به لبنان و فلسطین هم توجه داشت؛ یعنی سه جبهه را مدنظر داشت و مقاومین در این سه جبهه را آموزش میداد. کسانی که توسط دکتر چمران آموزش میدیدند، تنها افرادی مسلح و مقاوم نبودند، بلکه شخصیتهای بسیار متدین و بامعرفتی نیز بودند. شاگردان ایشان این سه خصوصیت را داشتند: مؤمن، مبارز و بااخلاق. این مسائل در لبنان آن روز خیلی جدید بود...».
این روزها که مسئله لبنان در جریان نبرد مابین ایران با آمریکا و اسرائیل به عنوان یکی از محورهای مهم مطرح شده و این سؤال را در ذهن برخی ایجاد کرده که در تقابل ایران با رژیم صهیونیستی و ارباب آمریکاییاش، لبنان چه جایگاهی دارد؟ شاید با مراجعه به تاریخ چندین قرنی روابط دینی و اجتماعی و علمی و سیاسی این دو جامعه شیعی، تا حدودی این سؤال پاسخ داده شود.
از همین روست که رهبر معظم انقلاب در جنگ با آمریکا و اسرائیل، جبهه لبنان را در کنار و همانند جبهه ایران به شمار آوردند و در همه پیامهای خویش، در نظر گرفتن آن را شرط اصلی جنگ یا خاتمهاش ذکر نمودند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1- لبنان– شهید دکتر مصطفی چمران– بنیاد شهید چمران– چاپ هفتم– اردیبهشت 1389– صفحه 16 تا 19
2- شهید اول- لمعه- جلد ۱ (مقدمه)- صفحه ۲۳ و ۲۴