جمهـوریـت اسلام

دموکراسی همان‌طور که از نامش پیداست، عبارت است از قدرتی که به دست مردم و به انتخاب آنها در رأس قرار می‌گیرد. به تعبیر بهتر، قدرت نشأت‌یافته از مردم را دموکراسی گویند. امروزه این روش حکمرانی در کشور ما نیز کاربرد دارد که از آن به‌عنوان «جمهوری اسلامی» یا «مردم‌سالاری دینی» نام برده می‌شود. البته این مفهوم در ایران ما یک تفاوت اساسی با مفاهیم رایج از جمهوریت محض در سایر کشورها دارد، و آن این است که پسوندهای «اسلامی» و «دینی» به نوعی فیلتر و تنظیم‌کننده واژه «دموکراسی» به‌شمار
 می‌روند.
اما تعیین حدود و ثغور اختیارات دین در برابر جمهوری تا چه میزان خواهد بود؛ و اینکه چنانچه خواسته اکثریت در مقابل شرع مقدس قرار گیرد، آنگاه کدام یک بر دیگری چربش و غلبه خواهند داشت؟
بسیارند افرادی که عبارت «مردم‌سالاری دینی» را تنها در بخش نخست آن خلاصه کرده و واژه «دین» را به‌عنوان زینت‌بخش عبارت «مردم‌سالاری»، تعبیر و تفسیر می‌کنند. از دموکراسی یا مشارکت جمعی، به‌عنوان یکی از سبک‌های متداول در شیوه اداره جهان امروزی یاد می‌شود. شیوه‌ای که نظرات اکثریت از طریق انتخابات یا رفراندوم در انتخاب راه و روش در شئون مختلف حکومتی اعمال می‌شود.
در آیین اسلام نیز به استفاده از نظرات عموم مردم و مشورت با آنان در امور حکومتی توصیه و سفارش فراوان شده است. قرآن کریم به دفعات از واژه «شورا» و مشتقات آن اشاره کرده که این خود دلیل محکمی است بر الزام و پایبندی شریعت اسلام بر مشورت و دخالت رأی آحاد مردم در تصمیم‌گیری‌های کلان. همچنین با رجوع به روایات متعدد، درمی یابیم که رسول گرامی اسلام(ص) نیز در بسیاری از امور با مردم مشورت می‌کردند و برای نظرات مردم اهمیت ویژه‌ای قائل بودند.
در جریان پیروزی انقلاب اسلامی نیز امام خمینی(ره) با بیان کلیدواژه‌های ماندگاری همچون؛ «میزان رأی ملت است.» و «مردم ولی نعمت ما هستند.»؛ تصمیم و نظر ملت را فصل‌الخطاب می‌دانستند و بر مقبولیت مردمی نظام تأکید بسیار داشتند.
اما بسی ساده‌انگارانه خواهد بود اگر تصور کنیم که منظور امام راحل(ره) از ایراد چنین سخنانی، اعمال رأی مستقیم مردم بدون هیچ‌گونه نظارت شرعی و دینی بر آن بوده است. بنیانگذار کبیر انقلاب در سخنانی در همین رابطه می‌فرمایند: «رأی مردم در مقابل حکم خدا، رأی نیست؛ ضلالت است.»(صحیفه نور، ج8، ص281)
ایشان همچنین در جای دیگری فرمودند: «از آن اولي كه صحبت جمهوری اسلامی شد، اينها شروع كردند به كارشكنی. به اينكه ما هم بگوييم جمهوری، اسلامی‌اش چيست؟! و عجب اين بود كه [می‌گفتند] ملت هم جمهوری می‌خواهد. جمهوری اسلامی يعنی چه؟! تا اينكه نگذارند اسلام، پايش تو كار بيايد. جمهوری، همه كاری می‌‌شود با آن كرد؛ اما اگر جمهوری اسلامی باشد، اسلام نمی‌گذارد كسی كاری بكند. يك دسته ديگر تراشيدند، بگويند جمهوری دموكراتيک، باز از اسلامش فرار می‌‌كردند، يك دسته سومی هم كه يك خرده می‌خواستند نزديک‌تر بشوند و بازی بدهند ما را، گفتند جمهوری اسلامی دموكراتيک. اين هم غلط بود. ما همه اينها را گفتيم، قبول نداريم.»(صحیفه نور، ج11، ص280)
بر همین اساس بود که ایجاد شورای نگهبان قانون اساسی به دلیل تطابق قوانین با شرع اسلام و نیز گزینش افراد ذی‌صلاح جهت احراز مسئولیت‌های مختلف در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، گنجانده شد.
بنابر سخنان فوق به این نکته پی می‌بریم که رهبر فقید انقلاب اسلامی، خواهان اجرای توأمان جمهوریت و اسلامیت در قالب نظام جمهوری اسلامی بودند. ممکن است عده‌ای این شبهه را مطرح کنند که چنین تفسیری از دموکراسی، منتج به ایجاد نوعی بدعت در واژه جمهوری می‌شود و بر این اساس، اعمال آن سلیقه‌ای و نظارت بر آن استصوابی خواهد بود.
در پاسخ به این افراد باید گفت که تعیین حدود برای جمهوریت به وسیله اسلام، نه‌تنها باعث استحاله مفهوم مردم‌سالاری نمی‌شود بلکه موجبات تعالی آن را نیز فراهم می‌آورد. ممکن است مردم براساس شرایط خاص زمانی و مکانی و نیز تحت تأثیر فضاسازی‌های گوناگون، امیال و نفسانیات خویش را در اولویت قرار داده و فارغ از مصلحت‌اندیشی، تصمیمی احساسی را اتخاذ نمایند. بحمدالله تاکنون مردم ایران اسلامی در تمامی عرصه‌های مشارکت مردمی، با درایت و هوشمندی خود همواره صلاح مملکت خویش را صحیح تشخیص دادند و به دور از جوسازی‌ها، بهترین سرنوشت را برای ایران اسلامی رقم زده‌اند.
اما همیشه عقلانیت بر احساسات، مشتبه نیست چراکه در سایر جوامع شاهد انحراف دموکراسی‌ها، به وسیله آرای غیرعقلانی و غیرمنطقی اکثریت هستیم. به‌عنوان مثال در کشورهای اروپایی و آمریکایی، با برگزاری همه‌پرسی درباره تزویج همجنسگرایان، این عمل شنیع با رأی مثبت مردم به شکل قانون درمی‌آید!
از این جهت است که دموکراسی محض به مفهوم غربی آن مردود بوده و وجوب استفاده از این سبک، وحی مُنزل نیست؛ بلکه دموکراسی زمانی مورد تأیید است که به‌وسیله سَرند شریعت و دیانت پالایش یافته باشد و از مسیر مستقیم منحرف نشود.
 حمیدرضا معصومی
مدرس دانشگاه