مدارا در خانواده(شبهه ها و پاسخ ها)
شبهه: همسرم بدزبان است و من تحمل میکنم! آیا این کار مدارا حساب میشود؟
پاسخ: یکی از توصیههای دین مبین اسلام به همه مردم در تعاملات و برخوردها، مدارا کردن با همدیگر است؛ این سفارش در فضای ارتباطات خانوادگی هم مورد تأکید است؛ اما کمتر مورد توجه و بررسی قرار گرفته است. برای دریافت پاسخ سؤال فوق و تشخیص وظیفه در بسیاری از صحنههایی که در زندگی فردی و اجتماعی پیش میآید لازم است معنی و مفهوم مدارا و انواع و مصادیق آن شناخته شود.
معناشناسی مدارا
در بین لغتشناسان در مورد اینکه ریشه مدارا و معنای آن چیست اختلاف است: برخی آن را از ریشه «درا» میدانند و معنای آن را ترک و تعطیل کردن برخورد و اقامه حد مطرح کردهاند.(1) برخی هم آن را از «دری» به معنای مهربانی و نرمی نشان دادن و ملاطفت کردن با دیگران دانستهاند.(2) در کتاب المحیط فی اللغه مینویسد: مدارا از «دریه» گرفته شده است و دریه همان شتر یا گاوی است که شکارچی به عنوان طعمه رها میکند تا شکاری که دنبال شکار کردن آن است به آن جذب شده تا بتواند آن را شکار کند. بعد مینویسد مدارا کردن با مردم هم از همین معنا و ماده است،(3) کنایه از اینکه مدارا کردن نوعی دانه ریختن برای جذب و اصلاح طرف مقابل است؛ یعنی شخص نرمی و ملاطفت نشان میدهد تا بتواند در آینده طرف مقابل را شکار و مجاب و جذب کند. چه مدارا را از «درا» بدانیم و چه از «دری» در هردو معنا، موضوع ترک خشونت و برخورد و رفتار نرم و ملایم وجود دارد.
معنای اصطلاحی مدارا
محقق نراقی در کتاب معراج السعاده در تعریف اصطلاحی مدارا چنین مینویسد: مخفى نماند که مدارا نزدیک به رفق است و آن عبارت از این است که: ناگوارى که از کسى به تو رسد متحمل شوى و به روى خود نیاورى.(4) با مرور آیات و روایاتی که در مورد مدارا وارد شده است و بررسی کلمات لغویین و علما میتوان برای تعریف جامع مدارا چنین گفت: مدارا کردن عبارت است از برخورد با نرمی و ملاطفت و مهربانی همراه با صبوری و تحمل و ترک برخوردهای تند و خشن و قطع کردن رابطه.
ساحتهای مدارا
در فرهنگ شیعی موضوع مدارا در حوزهها و ساحتهای مختلفی مطرح است ازجمله مدارا در زندگی فردی، اجتماعی، روابط بینالملل، در فضای تعلیم و تربیت و ازجمله در زندگی خانوادگی که نیاز به توضیح بیشتر دارد:
مدارا در حوزه خانوادگی
در زندگی مشترک موضوع مدارا خیلی پررنگ است و در فرهنگ دینی نسبت به آن فراوان تأکید شده، بهطوریکه در اغلب کتابهای حدیثی، فصلی در این زمینه طرح شده است؛ مانند شیخ حر عاملی که در کتاب وسائل الشیعه ج 20 فصلی با عنوان «بَابُ اسْتِحْبَابِ مُدَارَاهِ الزَّوْجَهِ وَ الْجَوَارِی» طرح کرده و در آن روایات متعددی که توصیه به مدارا کردن در زندگی خانوادگی است را گردآوری کرده است.
مصادیق مختلف مدارا
چنانکه گفته شد؛ مدارا در حوزههای مختلف مطرح است؛ اگرچه معنای کلی مدارا در همه این ساحتها، همان برخورد نرم همراه با ملاطفت و مهربانی است اما در هرکدام از حوزهها و ساحتهایی که برای مدارا بیان شده معنای مدارا مصادیق مختلفی پیدا میکند. گاهی مدارا به معنی صبر و تحمل کردن، گاهی به معنی عفو و بخشش کردن است. در برخی موارد مدارا به معنی ترک نکردن رابطه و طرد نکردن است و در مواردی به معنی ترک عجله است. در برخی فضاها مدارا کردن یعنی تحمل و پاسخ ندادن و برخورد نکردن و سختی و خشونت نشان ندادن است. در برخی شرایط مدارا به معنی تقیه کردن یا همراهی و همدلی کردن است، اما وجه مشترک همه این معانی همان برخورد نرم و لطیف است؛ بنابراین واکنش نشان ندادن شما نسبت به بدزبانی همسرتان میتواند مصداقی از مدارا کردن باشد.
واکنش نشان ندادن در برابر بدزبانی همسر
از بارزترین مصادیق مدارا کردن، مدارا در فضای خانوادگی و با مشکلات زندگی ازجمله بداخلاقیهای همسر است که در اینجا مدارا به معنی صبر و تحمل نشان دادن و ترک مجادله و بحث و حفظ پیوند و رابطه و نشان دادن نرمی و مهربانی است که توصیه فراوانی نسبت به آن شده است و ثواب بسیاری برای مدارا با همسر بیان گردیده است؛ ازجمله رسول خدا (صلیاللهعلیوآله) فرمودند: «مَنْ صَبَرَ عَلَى سُوءِ خُلُقِ امْرَأَهٍ وَ احْتَسَبَهُ أَعْطَاهُ الله تَعَالَى بِکُلِّ مَرَّهٍ یَصْبِرُ عَلَیْهَا مِنَ الثَّوَابِ مَا أَعْطَى أَیُّوبَ عَلَى بَلَائِه؛ هر کس بر ناسازگارى و بدخلقی همسرش صبر کند و بردبارى کشد و از او جدا نشود، پروردگار متعال به هر شبانهروزی که با او بسر برده و شکیبائى کرده پاداشى که به حضرت أیّوب(ع) در مصیبتهایش داده است به او عطا فرماید.»(5)
منابع مطالعاتی:
1. اخلاق و رفتار مسالمتآمیز با پیروان مذاهب، نوشته راضیه علیاکبری.
2. سیره نبوی (منطق عملی)، مصطفی دلشاد.
3. امام علی و مخالفان فکری، معصومه نوروزی.
پینوشتها:
1. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، نشر هجرت، دوم، 1409 ق، ج8، ص: 61.
2. (دَارَیْتُهُ) (مُدَارَاهً) لَاطَفْتُهُ وَ لَاینْتُهُ. فیومى، احمد بن محمد مقرى، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، 1 جلد، قم، دارالرضی، اول، 1414 ق، ج 2 ص 194.
3. اسماعیل بن عباد، المحیط فی اللغه، تحقیق: محمدحسن آل یاسین، بیروت، عالم الکتاب، اول، 1414 ق، ج 9 ص 343.
4. معراج السعاده، احمد نراقی، قم، هجرت، اول، 1371 ش، ص 251.
5. ثواب الاعمال، محمد بن علی بن بابویه صدوق، قم، دارالرضی، اول، 1406 ق، ص: 287.
مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی