تأثیر رفتارهای فردی و اجتماعی در نظام هستی(1)(پرسش و پاسخ)
پرسش:
آیا چگونگی سلوک و رفتار و سبک زندگی انسانها میتواند در عالم هستی و طبیعت تاثیرگذار باشد و آیا میتوان علت خشکسالی و نباریدن باران را به ظلم و گناه و نافرمانی خداوند مرتبط دانست؟
پاسخ:
ابتدا باید به این سؤال پاسخ داد که نوع و چگونگی رفتارهای فردی و اجتماعی انسانها در جوامع بشری آیا در نظام هستی و عالم طبیعت تاثیرگذار است یا اینکه هرکدام علل و اسباب خاص خود را دارد و به عالم ماورائی نباید واکنش آنها را نسبت داد و ضعفها، کمبودها و انحرافات و گناهان را باید آثار و راهحلهایش را در همین دنیا جستوجو کرد؟ به بیان دیگر پدیده خشکسالی و نباریدن باران را باید براساس مقتضیات همین دنیا علل و اسباب آن را به دست آورد و در جهت برطرف کردن آن تلاش نمودن اینکه آن را به رفتارهای انسانها و گناه و نافرمانی آنها نسبت داد؟ پاسخ این سؤال را ابتدا با ادله عقلی و نقلی به نحو اجمال توضیح میدهیم.
الف) ادله عقلی
1- برهان همبستگی و نظام واحد
شکی نیست که نظام هستی در عالم ماده و طبیعتی که ما در آن زندگی میکنیم خلاصه نمیشود و عالم هستی اعم از جهان مادی و غیرمادی است که از دید ما پنهان میباشد. اگر بخواهیم شاهدی برای اثبات عالم غیرمادی بیاوریم بهترین نمونه آن روح خود انسان است که همه اندیشمندان به آن اذعان دارند که از جنس ماده نیست و بعد از مرگ انسان نیز از بین نمیرود. بنابراین جهان هستی از عوالمی تشکیل یافته که همگی آنها براساس نظم و قانونمندی واحدی به حیات خود ادامه میدهند و با یکدیگر مرتبط و در تعامل هستند. عوالم چهارگانه هستی شامل: 1- عالم لاهوت (جهان مختص به ذات خدا) 2- عالم جبروت (عامل عقل بدون تصور اجسام) 3- عالم ملکوت (عالم بدون اجسام با امکان تصور شکل و صورت) 4- عالم ناسوت (عالم دنیا و جهان مادی و جسمانی) هریک از این عوالم در پیوند با یکدیگر و تاثیر و تأثر متقابل کل نظام هستی را تشکیل میدهند و نظم و نظام واحدی بر آنها حاکم است. به بیان دیگر در عین کثرت از نظر مقتضیات عالم خود، وحدت دارند و هیچکدام از یکدیگر جدا نیستند و در یک نظام واحد عالم هستی را شکل دادهاند.
2- برهان تمانع
براساس این برهان، نظام هستی دارای خالق، مدبر و ناظمی واحد است، و اگر قرار بر این بود که هریک از این عوالم وجود، از خالق، مدبر و ناظمی مستقل برخوردار بود، یقیناً در اداره جهان هستی تعارض و فساد به وجود میآمد و هیچگاه چنین نظام واحدی بر سراسر این عوالم شکل نمیگرفت. بنابراین مقتضیات هر یک از عوالم هستی با برخورداری از خالق، مدبر و ناظمی واحد بر روی یکدیگر تاثیر و تاثر متقابل دارند و از یکدیگر منفصل و جدا نیستند.
ب) ادله نقلی
1- آیات
آیات متعددی در قرآن کریم وجود دارد که همه آنها بر تاثیرگذاری اعمال و رفتار فردی و اجتماعی انسان ها در جوامع بشری بر عالم تکوین و واکنش عالم هستی نسبت به چگونگی سلوک و رفتار انسانها حکایت دارد که در اینجا به دو نمونه آن بسنده میکنیم.
الف) قرآن کریم در سوره اعراف آیه 96 میفرماید: «و اگر اهل شهرها و آبادیها، ایمان میآوردند و تقوای الهی را پیشه خود میکردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها میگشودیم، ولی (آنها حق را) تکذیب کردند، ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم.»
ب) قرآن کریم در سوره روم آیه 41 میفرماید: «فساد در خشکی و دریا به خاطر کارهایی که مردم انجام دادهاند آشکار شده است. خدا میخواهد نتیجه بعضی از اعمالشان را به آنان بچشاند، شاید (به سوی حق) بازگردند.
2- روایات
در اینجا به روایاتی استناد میکنیم که حکایت از نوع و چگونگی تاثیرگذاری افعال انسان بر عالم هستی و طبیعت دارد، و پس به مصادیق آن براساس روایات اشاره خواهیم کرد: امام علی(ع) در فرازهایی در ابتدای دعای کمیل میفرماید: خدایا! بیامرز برای من آن گناهانی را که: 1- پرده حرمتم را میدرد 2- نقمت و کیفر گناه را نازل میکند 3- نعمتها را دگرگون میسازد 4- دعاها را محبوس میکند 5- بلا را نازل میکند.
(ادامه دارد)