تابیدن نور معرفت دینی بر تارک هویت ایرانی
گروه گزارش-بخش نخست
عزیزان من! فرهنگ از اقتصاد هم مهمتر است، چرا؟ چون فرهنگ، به معنای هوائی است که ما تنفس میکنیم؛ شما ناچار هوا را تنفس میکنید، چه بخواهید، چه نخواهید؛ اگر این هوا تمیز باشد، آثاری دارد در بدن شما؛ اگر این هوا کثیف باشد، آثار دیگری دارد. (1/1/1393 بیانات روشنگرانه رهبر معظم انقلاب در حرم مطهر رضوی)
انقلاب اسلامی، پیش از هر چیز یک انقلاب فرهنگی است و اگر در حوزه فرهنگ، خانواده و سبک زندگی غفلت شود، سایر دستاوردها نیز آسیب خواهند دید. نسل جدید آگاه است و انتظار دارد مسئولان بادقت، نظارت و همت بیشتر در میدان عمل حضور داشته باشند.
مقابله با فرهنگ مسلط استکبار جهانی
انقلاب اسلامی از اساس یک انقلاب فرهنگی بوده است، قبل از آنکه آن را یک انقلاب سیاسی و یا انقلابی در ابعاد دیگر بدانیم. از دلایل شکلگیری انقلاب اسلامی میتواند این باشد که فرهنگ ملت ایران توسط بیگانگان دستخوش تغییر شد و واکنش به این رخداد منجر به آن شد که انقلاب اسلامی پدید آید.
حجتالاسلام والمسلمین مصباحی مقدم، عضو خبرگان رهبری با اشاره به نقش بیبدیل حضرت امام خمینی(ره) میگوید: «ملت ایران با نفسهای قدسی امام خمینی(ره) و اعلامیههای ایشان هوشیار، بیدار و برانگیخته شد و متوجه شد که کشور تحتتأثیر بیگانگان فرهنگش دستخوش تغییر شده است و در چه شرایطی قرار دارد؛ لذا با هشدارهای امام(ره) هوشیار و بیدار شد و انقلاب اسلامی ایران را پدید آورد؛ بنابراین انقلاب اسلامی خود معلول یک تحول و بیداری فرهنگی است.»
نماینده مردم تهران در مجلس خبرگان رهبری استکبار جهانی و صهیونیسم را زاییده فرهنگ برآمده از رنسانس دانسته و اظهار میدارد: «در مورد ایران هم با روی کار آوردن رضاخان که دستنشانده انگلیس بود و سپس پسرش که دستنشانده انگلیس سپس آمریکا بود، او را عامل تحول در ایران قرار دادند، بنابراین انقلاب اسلامی یک انقلاب فرهنگی در مقابل فرهنگ مسلط استکباری جهانی است و جریان استکبار به دنبال این است که انقلاب اسلامی را به شکست وادارد.
وی ادامه میدهد: «انقلاب اسلامی در ایران موجب آن شد که تحول فرهنگی در کشورهای دیگر هم بهوجود آید، ملتهای زیادی خواهان الگوپذیری از انقلاب اسلامی هستند گرچه ممکن است اکنون قدرت کافی نداشته باشند، البته برخی از ملتها هم در منطقه هماهنگ و همراه انقلاب اسلامی شدند.»
حجتالاسلام مصباحیمقدم، بر ایجاد مانع توسط دشمنان انقلاب از جمله اقدامات براندازانه بهصورت جنگ تحمیلی، اقدامات تحریمی و تحریمهای همهجانبه تأکید کرده و میگوید: «زمانی که نتوانستند در هیچکدام موفق شوند، از راه تأثیرگذاری فرهنگی اقدام کردند؛ فضای مجازی و ماهوارهها ابزار این تغییر و تحولاند. بالای ۹۰ درصد ماهوارهها و فضای مجازی که در اختیار قدرتهای مسلط جهانی است، به نسل جوان ما تزریق فرهنگی میکنند که در این صورت در معرض تهدید جنگ نرم هستیم، رهبر معظم انقلاب اسم این رخداد را تهاجم و شبیخون فرهنگی گذاشتند.» وی میافزاید: «مهمترین مشکل ما در عرصه فرهنگی تأثیرگذاری بیگانگان است، نسل جدید ما و ملت عزیز ما در جریان سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی باید هوشیاری خودشان را نشان دهند و مقاومت کنند و الگوی مقاومت را دنبال کنند تا اینکه این برهه را هم پشت سر گذارند.» عضو مجلس خبرگان رهبری با اشاره به اغتشاشات اخیر خاطرنشان میکند: «رهبر معظم انقلاب آگاه و عالم نسبت به ترفندهای دشمنان بودند و بهخوبی توانستند صحنه را مدیریت و رهبری کنند و مانع از سلطه منافقین و براندازان شوند.»
دستاوردهای فرهنگی از نگاه تاریخ انقلاب اسلامی
انقلاب اسلامی ایران نهتنها در ابعاد سیاسی منشأ دگرگونیهایی در ایران شد، بلکه در دیگر حوزهها نیز دگرگونیهای عمیقی ایجاد کرد. یکی از این سرفصلها، فرهنگ بود. انقلاب اسلامی دستاوردهایی در عرصه فرهنگ برای مردم ایران به ارمغان داشت که این دستاوردهای فرهنگی در دو عرصه داخلی و خارجی قابل مشاهده است. نخستین گام در این مسیر، در حوزه آموزش صورت گرفت، در گامهای بعد افزایش تنوع و حجم انتشارات در موضوعات مختلف، توسعه و افزایش شبکههای تلویزیونی و رادیویی جمهوری اسلامی در داخل و خارج از کشور، توجه به فرهنگ دینی کشور، تحقق شعارهای انقلاب اسلامی در بیرون از مرزهای کشور، احیای ارزشها و سنتهای اسلامی و... از جمله مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی در طی چند دهه است.
یاسر محمدیان، دانشآموخته رشته تاریخ انقلاب اسلامی به گزارشگر کیهان میگوید: «همزمان با روی کار آمدن رژیم پهلوی، رضاخان تلاش کرد با احیای باستانگرایی به مقابله با فرهنگ دینی و اسلامی برخیزد. رضاخان در این پروژه قصد داشت اسلام به عنوان یک فرهنگ برتر کنار گذاشته شود. او کوشید به ترویج ملیگرایی بپردازد.
پیروزی انقلاب اسلامی و معرفی اسلام به عنوان مکتب مبارزه و تنها راه سعادت بشری، علاوه بر اینکه این استراتژی رژیم پهلوی را از بین برد، نشان داد ملیت نهتنها تعارضی با اسلامی بودن ندارد، بلکه این دو میتواند بدون افراط و تفریط
در کنار هم به عنوان هویت هر ایرانی معرفی شود.
توجه به حوزه فرهنگ و تلاش در جهت رشد بالنده آن از اولین وظایف دولت اسلامی است که صراحتاً در قانون اساسی بر آن تأکید شد. از اینرو، تغییرات مثبت و پیشرفت در مسائل فرهنگی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در دستور کار مسئولین قرار گرفت.»
دستاوردهای فرهنگی در حوزه آموزش
یکی از مهمترین اقدامات فرهنگی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، در حوزه آموزش صورت گرفت. اولین اقدام مؤثر در این زمینه پیام نوروزی امام در فروردین 59 بود که در آن بر ضرورت ایجاد انقلاب اساسی در دانشگاههای سراسر کشور، تصفیه اساتید مرتبط با شرق و غرب و تبدیل دانشگاه به محیطی سالم برای تدوین علوم عالی اسلامی در جهت استقلال فرهنگی تاکید کردند. متعاقب این، حضرت امام در 23 خرداد 59 دستور تشکیل ستاد انقلاب فرهنگی را صادر کردند. از اینرو ستاد انقلاب فرهنگی با تاکید بر تغییر ارزشها و تصفیه و پاکسازی محیط علمی و دانشگاهی با دعوت از صاحبنظران حوزههای مختلف برنامههای جدیدی را در دستور کار قرار داد و اهداف اولیه خود را تعیین خط مشی فرهنگی جامعه؛ تهیه و تدوین نظام آموزشی کشور، ادغام و انحلال بعضی از مؤسسات آموزش عالی موجود و تاسیس دانشگاههای جدید، بررسی و تعیین محتوای کتب و برنامه درسی دانشگاهها، بررسی کادر علمی و گزینش اساتید و... برشمرد.
اکبر مقربی، فرهنگی برایمان توضیح میدهد: «ستاد انقلاب فرهنگی با یک دفتر هماهنگی و سه بخش آموزش پیشدانشگاهی، آموزش عالی و جهاد دانشگاهی ساختار خود را تشکیل داد. بخش آموزش عالی شامل قسمتهای مختلفی نظیر برنامهریزی آموزشی، ترجمه، تألیف و تصحیح کتب دانشگاهی، تزکیه، مدیریت و سازماندهی دانشگاهها و بافت آموزشی دانشگاهها میشد.»
وی در ادامه میافزاید: «پس از دو سال و نیم تلاش ستاد انقلاب فرهنگی دانشگاهها بازگشایی شد و فضای جدید محیط دانشجویی و علمی کشور را فراگرفت. اما اهمیت حفظ و حراست از استقلال فرهنگی کشور و تسری انقلاب فرهنگی در بدنه جامعه و همه سازوکارهای آموزشی و برنامهریزی راهبردی در این زمینه موجب شد تا ستاد انقلاب فرهنگی جای خود را به نهاد بالاتری با نام شورایعالی انقلاب فرهنگی دهد. بدینترتیب امام خمینی با صدور پیامی در 19 آذر 63 و با تأکید بر فراگیر شدن انقلاب فرهنگی در همه شئون کشور شورایعالی انقلاب فرهنگی تشکیل شد.
در بخشی از این پیام امام خمینی(ره) آمده است: «خروج از فرهنگ بدآموز غربي و نفوذ و جایگزین شدن فرهنگ آموزنده اسلامي، ملي و انقلاب فرهنگی در تمام زمينهها در سطح كشور آنچنان محتاج تلاش و كوشش است كه براي تحقق آن ساليان دراز بايد زحمت كشيد و با نفوذ عميق ريشهدار غرب مبارزه كرد. اينك با تشكر از زحمات ستاد انقلاب فرهنگی براي هر چه بارورتر شدن انقلاب در سطح كشور، تقويت اين نهاد را لازم ديدم.» تشکیل شورای انقلاب فرهنگی یکی از گامهای مهم و اساسی در زدودن فرهنگ غربی در کشور بود که توانست به مهمترین اهداف خود دست یابد.»
دستاوردهای فرهنگی انقلاب اسلامی در بُعد داخلی
بررسی تنوع و حجم انتشارات در موضوعات مختلف، توسعه و افزایش شبکههای تلویزیونی و رادیویی جمهوری اسلامی در داخل کشور و آنسوی مرزها، احداث و توسعه فرهنگسراها و مراکز فرهنگی و هنری، برگزاری دهها و بلکه صدها نمایشگاه داخلی و بینالمللی کتاب، افزایش میزان مطالعه در بین مردم، افزایش کمی و کیفی آثار نمایشی بهویژه در بخش فیلم و کسب موفقیتهای جهانی در این زمینه و مهمتر از همه، ارتقای بینش و آگاهیهای عمومی و اجتماعی در سطح جامعه، از مهمترین گامهای فرهنگی جمهوری اسلامی به شمار میروند. تلاش صداوسیما برای ارتقای فرهنگ عمومی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، منجر به تحول ساختاری این سازمان و تأسیس گروههایی چون معارف اسلامی، جوان، فرهنگ و هنر و... در شبکههای رادیو و تلویزیون شد. راهاندازی شبکههای رادیویی و تلویزیونی خاص مانند رادیو فرهنگ، رادیو معارف، رادیو جوان و... نیز نشان از تحولی عمیق دارد.
رسالت هنر به عنوان عاملی فرهنگساز و انتقالدهنده پیام، موجب ارتقا و اعتلای فرهنگ جامعه است. اما رژیم پهلوی با برنامهریزی و سیاستگذاری نادرست، هنر را در خدمت انحطاط اخلاقی جامعه قرار داده بود. اما بعد از پیروزی انقلاب بهطورجدی به مراکز فرهنگی- هنری توجه شد. در عرصه هنر تئاتر در دوران پهلوی، به عنوان نمونه میتوان به جشن هنر شیراز اشاره کرد. این جشن که به تعبیر فرح به منظور بزرگداشت هنر و هنرمند ایرانی طراحی و اجرا شد، چیزی جز ابتذال نبود و با استقبال مردم هم مواجه نشد.
اما توجه عمیقی که پس از پیروزی انقلاب به هنر اصیل تئاتر در قالبهای سنتی تعزیه، خیمهشببازی، نمایشهای خیابانی و همچنین در قالبهای نوین آن مانند تلهتئاتر و... شد، موجب توجه بیشتر مردم به این هنر اصیل گشت.
جشنواره بینالمللی فیلم فجر، جشنواره فیلمهای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، جشنواره فیلمهای آموزشی - تربیتی رشد، جشنواره سراسری تئاتر فجر، جشنواره تئاتر استانی، جشنواره سراسری سرود فجر، مسابقات بینالمللی حفظ و قرائت قرآن کریم، مسابقات کتابخوانی، مقالهنویسی، نمایشگاه مردمشناسی و هنرهای سنتی، نمایشگاه قرآن، نمایشگاه میراث فرهنگی، نمایشگاه بینالمللی کتاب و... از مهمترین فعالیتهای فرهنگی صورتگرفته بعد از پیروزی انقلاب اسلامی است. توجه به فرهنگ ديني کشور در سطح عموم مردم جامعه نیز یکی دیگر از دستاوردهای فرهنگی جمهوری اسلامی بوده است. هرچند نميتوان آمار دقيقي از اين موضوع ارائه کرد؛ اما ميتوان با مشاهده عيني و ميداني بهراحتی اين تغيير رويکرد در فرهنگ مردم به سمت فرهنگ ديني را لمس کرد؛ به عنوان مثال در اين مقطع شاهد پيدايش هزاران هیئت مذهبي و حضور گسترده مردم و بهویژه جوانان در برنامههاي مذهبي از جمله اعتکاف هستيم، سفر به اماکن مقدس همچون مکه، عتباتعالیات عراق و سوريه، مشهد مقدس و ساير اماکن زيارتي، رشد غيرقابل مقايسهاي نسبت به گذشته داشته است.
مساجد هم به علت ویژگیهای مهمی که در بسیج و آگاهیبخشی به مردم داشته و دارند، در دوران رژیم پهلوی مغضوب واقع شدند. اما به برکت انقلاب اسلامی، مساجد جایگاه اصلی خود را بازیافتند و فعالیت و نقش آنها توسعه بسیار زیادی یافت. این تحول از همان ماههای اوج مبارزه و انقلاب یعنی ماههای پایانی عمر رژیم پهلوی آغاز شده و در سالهای اولیه انقلاب به نقطه اوج خود رسید.
دستاوردهای فرهنگی انقلاب در بُعد خارجی
علاوه بر آثار فرهنگی داخلی، انقلاب اسلامی در خارج از مرزهاي کشور نیز آثار فرهنگی برجستهاي داشت که از جمله میتوان از موارد زیر یاد کرد:
انقلاب اسلامی ایران، ارزشهای فرهنگی جدیدی را در مبارزه سیاسی جنبشهای اسلامی مطرح کرد. یکی از این ارزشها، گرایش به جهاد است. جنبشهای اسلامی پس از انقلاب اسلامی، جهاد، شهادت و ایثار را به عنوان اصول اساسی پذیرفتهاند. مردمی بودن که یکی از ویژگیهای انقلاب اسلامی ایران است، در جنبشهای سیاسی اسلامی راه یافته است.
این جنبشها دریافتهاند که اسلام، توانایی بسیج تودههای مردم را دارد. تقلید شعارهای انقلاب اسلامی ایران از سوی جنبشگران مسلمان، شکل دیگر تأثیر انقلاب اسلامی ایران است. برای مثال شعار مردم مصر «لا شرقیه و لا غربیه»، مردم کشمیر «الله اکبر» و «خمینی رهبر»، شعار مردم فلسطین «لا اله الا الله»، «الله اکبر» است.
از دیگر مظاهر انقلاب اسلامی ایران که در پیروان جنبشهای سیاسی اسلامی معاصر دیده میشود، حجاب است. با پیروزی انقلاب اسلامی، گرایش به حجاب در نقاط مختلف جهان افزایش یافت. انجام تظاهرات گوناگون در منطقه به شیوه مردم ایران علیه ظلم و جور نیز یکی دیگر از آثار فرهنگی انقلاب اسلامی ایران بر حرکتهای اسلامی و سیاسی معاصر به شمار میآید.
با توجه به جوي که قبل از پیروزی انقلاب حاکم بود، مسلمانان در بسیاري از کشورها بهویژه کشورهاي غربی تحت سلطه و نفوذ افکار و فرهنگ غرب قرار داشتند و از ابراز نشانههای دینداري و آداب و رسوم دینی بهناچار خودداري میکردند و ارزشها و سنتهاي اسلامی مورد غفلت یا تغافل قرار گرفته بود. یکی از آثار فرهنگی انقلاب اسلامی این بود که به مسلمانان روحیه و جسارت داد که پایبندی خود را به عقاید و ارزشهاي دینی خود نشان دهند.