از کاغذ تا قطبنما؛ دانشی که از شرق به غرب رسید
فائزه ریاحی-بخش شانزدهم
چینیها، مسلمانان و اروپاییها مثلا کستر هلندی و گوتنبرگ آلمانی به ترتیب در این عمل بزرگ تمدن، یعنی اختراع چاپ سهیم بودهاند بدون اینکه لزوم داشته باشد در مورد هر کدام از این ملتها تاثیر مستقیم آموختن هنر چاپ از همدیگر احتمال داده شود.
نمیدانیم که وزیر عبدالرحمن سوم با چه دستگاهی نوشتههای اداریاش را چاپ میکرد و به ادارات اندلس میفرستاد، اما مسلم است که مسلمانان با ماشین چاپ (پرس) خود علاوه بر پول کاغذی یا همان اسکناس، کارت نیز چاپ میکردند.
علاوهبراین، در اروپا معروف است که مخترع قطب نما شخصی است به نام فلاویو جوخا از شهر آمالفی. در حالی که او نیز به وسیله مسلمانان با این اسباب آشنا شد و همچنین او اولین فرد نبود. قبل از او افراد دیگری در اروپا بودند که به کمک مسلمانان با قطب نما آشنا شده بودند، اینکه یک عقربه مغناطیسی در جهت شمال و جنوب قرار میگیرد دانشی است که چینیها از دو هزار سال قبلتر میدانستند اما خود آنها میگویند که استفاده از قطب نما در دریانوردی را اولین بار از مسلمانان آموختهاند. در قرن یازده میلادی دریاداری تجاری از اقیانوس هند تا چین میانه را مسلمانان در اختیار داشتند. در نوشتههای اروپایی زیاد میبینیم که دریانوردان «خارجی» که با قطبنما مجهز بودند و به کمک آن کشتیهای خود را در اقیانوس رهبری میکردند. منظور از آنها همان مسلمانان هستند و مدارک اسلامی آن زمان، بهکار بردن قطبنما را تایید میکند.
یکی از صلیبیون بنام پتروس فون مارکورت که معلم راجر بیکن نیز بوده است هنگام بازگشت از کشورهای اسلامی همراه خود اطلاعاتی در مورد مغناطیس و قطبنما به فرانسه میبرد. او در نوشتههای خود به نام (اپیستولاد و مگنت) در سال ۱۲۶۹ میلادی آن را به اروپای مرکزی ارائه میدهد و سی و سه سال بعد- حدود سال ۱۳۰۲ میلادی که آن شخص ایتالیائی اهل آمالفی متوجه قطبنما میشود. با توجه به اینکه شهر آمالفی پس از شهر بندقیه اولین شهری است که رابطه تجارتی و دوستیاش با اعراب اسلامی دارای اهمیت میباشد و در بنادر کشورهای اسلامی در شرق و غرب نمایندگی دارد.
اگرچه دوران جلال و اهمیت شهر آمالفی سپری شده است ولی مردم این شهر هنوز در دوران فريدريك دوم (۱۱۹۶ تا ۱۲۵۰ میلادی) جزء فعالترین تاجران و دریانوردان جنوب ایتالیا محسوب میشوند که یکی از آنها همان فلاویو جوخا است که دانش خود را در مشرق زمین به دست آورد و آن قطبنمای اسلامی را قدری بهتر کرد و به دست ملوانان اروپایی داد.
امروزه چنان با تعجب به صنعت راکتسازی نگاه میکنیم که نفس در سینهمان حبس میشود ولی کمتر به این فکر میکنیم که مخترع اصلی آنچه کسی بوده است و اصلا گمان نمیکنیم که احتمالا اروپاییها و آمریکاییها مخترع اصلی آن نبودهاند. آیا چینیها بودند که اولین بار به این فکر افتادند، گلوله را به وسیله انفجار باروت پرتاب کنند؟
در جنگ کینگ پین در سال ۱۲۳۲ میلادی در آن مراحل حساس دفاع چینیها در برابر مغولها، يك باره از جبهه چینیها تیرهایی به كمك ماده انفجاری که دارای اسید نيتريك بود به طرف مغولها رها شدند.
در حدود سال ۱۲۷۰ میلادی نیز مغولها از این ماده انفجاری اسيد نيتريك استفاده کردند و برای اولین بار هنگام محاصره فن- چینگ سلاح باروتی تعیینکننده شکست یکی و پیروزی دیگری شد. به كمك اين سلاح باروتی است که قوبلایخان مغول آخرین دفاع چین قدیم را در هم شکست- ولى به كمك چه کسی بود؟ جواب این سؤال را با تعجب از زبان رشیدالدین تاریخ نویس اسلامی میشنویم. او میگوید: «قبلای خان برای فرستادن يك مهندس به ما مراجعه کرد. این مهندس به نام ابوبکر از بعلبك و دمشق آمده بود. پسران این مهندس به نام ابراهیم و محمد به كمك افرادی که همراه خود داشتند، هفت ماشین بزرگ ساختند و این ماشینها برای درهم کوبیدن شهر محاصره شده فرستاده شدند.» آیا در جنگ پین کینگ نیز مهندسین مسلمان شرکت داشتند، تا معلومات خودشان را برای مصرف سلاح انفجاری در اختیار آنها بگذارند؟ همان سلاح انفجاری مسلمانان نبود که به وسیله آن، فرمانده مصری و رفیق فريدريك دوم به نام فخرالدین برای ارتش فرانکی و پادشاه فرانکیها، لودویگ مقدس در سال ۱۲۴۹ در پنجمین جنگ صلیبی، پیشواز داغی تهیه دید؟
يك تاریخنگار فرانسوی از این جنگ چنین اطلاع میدهد: «هر بار که یک توپ در میرفت پادشاه فرانسه- یعنی همان لودویگ مقدس- متعجب میشد و فریاد میکرد عیسی عزیز، من و افرادم را حفظ کن!) دانشمندان اسلامی در قرن ۱۲ میلادی به هر حال باروت را کشف کردند. این فعالیت مسلمانان برای تهیه وسیله دفاعی موثرتر از ضرورت تلخی سرچشمه میگرفت و آن حملات خصمانهای بود که از طرف اروپا بر علیه آنها دائما در جریان بود. به همین دلیل رهبران مسلمانان، شیمیدانان معروفشان را که شهرت جهانی داشتند در کارخانههای باروتسازی به کار گرفتند تا اینها مواد شیمیایی که مصرف جنگی داشتند از نقطه نظر تاثیر روی بدن و آتشافروزی و همچنین از نظر تاثیر انفجارشان آزمایش کنند.