مـولـوی در نگاه رهبری
جلالالدین محمد بلخی، مشهور به مولانا، از چهرههای یگانه فرهنگ ایرانی ـ اسلامی است که قرنها پس از حیاتش، همچنان زنده و اثرگذار در جان و زبان اهل اندیشه باقی مانده است.
عظمت مولانا تنها در شاعرانگی یا شور عرفانی او خلاصه نمیشود؛ بلکه در پیوند عمیق میان عقل، عشق، دین و انسانیت است.
رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای در بیانات و نوشتههای گوناگون خود، با نگاهی دقیق و غیرسطحی به مولانا پرداختهاند و تصویری روشن از جایگاه حقیقی او در سنت فکری و معنوی ما ارائه دادهاند.
در نگاه رهبر انقلاب، مولانا پیش از آنکه یک شاعر صرف یا عارف منزوی باشد، متفکری بزرگ و انسانی دغدغهمند است که با زبان شعر، به تبیین عمیقترین مسائل وجودی انسان میپردازد.
ایشان بارها تأکید کردهاند که مولانا، محصول تمدن اسلامی و پرورشیافته معارف قرآن و سنت نبوی است و هرگونه قرائت گسسته از دین یا تفسیر سکولار از اندیشه او، تحریفی ناروا از حقیقت مولوی است. به تعبیر رهبر انقلاب، مثنوی مولانا «دریایی از معارف اسلامی» است که در قالب تمثیل و داستان، حقایق بلند توحیدی و اخلاقی را به مخاطب منتقل
میکند.
یکی از محورهای مهم در بیان رهبر انقلاب درباره مولانا، مسئله «عقلانیت عرفانی» است. برخلاف تصوری که عرفان را در تقابل با عقل معرفی میکند، مولانا در اندیشه اسلامی نمونهای از پیوند عقل و عشق است.
رهبر انقلاب با اشاره به این ویژگی، مولانا را عارفی میدانند که عقل را نفی نمیکند، بلکه آن را در پرتو هدایت الهی به کمال میرساند. در این نگاه، عشق مولوی نه احساسی بیضابطه، بلکه حرکتی آگاهانه به سوی حقیقت است.
از سوی دیگر، رهبر انقلاب همواره نسبت به مصادره فرهنگی مولانا توسط محافل غربی یا جریانهای معنویتگرای بیریشه هشدار دادهاند. رواج تصویر تحریفشدهای از مولانا در غرب - که او را شاعری بیدین، بیوطن و بیتعهد معرفی میکند - در تضاد کامل با واقعیت تاریخی و فکری اوست.
مولانا فقیهی آشنا با علوم دینی، مفسری قرآنشناس و انسانی مسئول در برابر جامعه خویش بود. رهبر انقلاب تأکید دارند که اگر مولانا امروز خوانده میشود، باید در متن فرهنگ اسلامی و زبان فارسی فهم شود، نه در قالب ترجمههای ناقص و گزینشی.
رهبر معظم انقلاب در دیدار شاعران، ۲۵ شهریور ۱۳۸۷ (ماه رمضان)، با اشاره به دیباچه مثنوی، جایگاه این اثر را چنین تبیین کردند: «مولوی در اول مثنوی میگوید: و هو اصول اصول اصول الدین. واقعاً اعتقاد من هم همین است؛ یعنی مثنوی یک دریای عظیم معارف اسلامی است.»
حضرت آیتالله خامنهای در دیدار با شاعران آیینی، ۲۵ خرداد ۱۳۹۰، درباره ماهیت عرفان مولوی فرمودند:«مولوی یکسره عرفان و معنویت و حقیقت و اسلام ناب و معرفت توحیدی خالص است.»
نکته مهم دیگر در بیان رهبر انقلاب، توجه به «کارکرد اجتماعی عرفان مولوی» است. مولانا تنها به سلوک فردی نمیاندیشد، بلکه اصلاح درون انسان را مقدمه اصلاح جامعه میداند. از نگاه ایشان، مولانا انسانی امیدوار است که به ظرفیتهای معنوی بشر ایمان دارد و از سقوط اخلاقی انسان مأیوس نیست.
این نگاه، امروز نیز میتواند الهامبخش جامعهای باشد که درگیر بحران معنا، خشونت و ازخودبیگانگی است.
رهبر انقلاب همچنین به جایگاه زبان فارسی در اندیشه مولانا اشاره کردهاند. انتخاب آگاهانه فارسی برای بیان عمیقترین مفاهیم عرفانی، نشاندهنده ظرفیت عظیم این زبان در انتقال معارف بلند انسانی و الهی است.
مثنوی و غزلیات شمس، گواهی روشن بر پیوند ناگسستنی زبان فارسی با هویت فرهنگی و دینی ایرانیان است؛ پیوندی که باید پاس داشته شود و به نسلهای جدید منتقل
گردد.
رهبر انقلاب اسلامی در دیدار با شاعران در ماه مبارک رمضان، ۲۵ شهریور ۱۳۸۷، درباره مثنوی معنوی مولانا چنین فرمودند:«یک بخش مهمی از شعر آئینی ما میتواند متوجه مسائل عرفانی و معنوی بشود. و این هم یک دریای عظیمی است.
شعر مولوی را شما ببینید. اگر فرض کنید کسی به دیوان شمس به خاطر زبان مخصوص و حالت مخصوصش دسترسی نداشته باشد که خیلی از ماها دسترسی نداریم… مثنوی، مثنوی؛ که خودش میگوید: و هو اصول اصول اصول الدّین… واقعاً اعتقاد من هم همین است.»
این جمله، نکته مهمی در نگاه رهبر انقلاب به مثنوی معنوی است؛ اینکه مثنوی را اثری نه صرفاً ادبی، بلکه دارای بنیاد معرفتی در دین اسلام میداند و به همین دلیل آن را از نگاه عرفانی و معنوی بسیار ارزشمند میشمارد.
در مجموع، مولانا در بیان رهبر انقلاب، نه چهرهای اسطورهای و دور از دسترس، بلکه الگویی زنده از انسان مؤمن، عاقل و عاشق است؛ انسانی که در دل سنت اسلامی میاندیشد و در افق انسانیت سخن میگوید. بازخوانی مولانا با چنین نگاهی، میتواند ما را از سطحینگری، ذوقزدگیهای وارداتی و قرائتهای تحریفشده برهاند و دوباره با سرچشمههای اصیل فرهنگ خود پیوند دهد. مولانا، آنگونه که رهبر انقلاب معرفی میکنند، چراغی است برای امروز و فردای ما؛ اگر او را درست بخوانیم و درست بفهمیم.