مهـار مـرگ خـاموش با رعایت نکات ایمنی در وسایل گرمایشی
امیرحسین بسطامی-بخش پایانی
گاز منوکسیدکربن با هیچکس شوخی ندارد و باید از آن بهشدت اجتناب کرد. اکبر یداللهی کشتیگیر فرنگیکار و ملیپوش سابق که در بازیهای آسیایی 1974 تهران طلا گرفت، به همراه همسر و فرزندش در حمام، همچنین ولی اکبر قهرمان سابق کشتی آسیا و کشور قربانی گازگرفتگی شدند! افراد زیادی هستند که جان خود را از دست دادهاند و فقط مثالی آوردم. باید حتماً از خروج گاز از بخاری و سایر وسایل گرمایشی مطمئن شویم و همیشه یک منفذ یا پنجره باز برای تهویه خانه در نظر گرفت.
از شومینه در خانه اصلاً استفاده نکنید. همواره دودکش بخاری را چک کنید و از خروج گاز مطمئن باشید. با لمس آن و اینکه داغ است متوجه مکش منوکسیدکربن به بیرون میشوید. با کوچکترین احساس سنگینی و بدحالی موقعیت را ترک کنید. منوکسیدکربن با هیچکس شوخی ندارد و مواظب باشید. صبح روز یکشنبه ۴ خردادماه در محله نارمک تهران یک حادثه گازگرفتگی رخ داد. سه خواهر بلاگر ۲۲، ۲۶ و ۲۹ ساله در منزل خود دچار گازگرفتگی شدید شدند.
به گفته قاضی دکتر محمد شهریاری، دادستان جنائی تهران، در این حادثه دو نفر جان باختند و خواهر میانی با وضعیت وخیم به بیمارستان منتقل شد و به کما رفت. از سوی دیگر مشخص شد که سال گذشته نیز پدر و مادر این سه دختر در بومهن جان باخته بودند و علت مرگ آنها نیز گازگرفتگی اعلام شده بود.
شهریاری با اشاره به نظریه اولیه کارشناسان آتشنشانی اعلام کرد: علت احتمالی حادثه، نقص فنی در آبگرمکن و احتراق ناقص گاز و در نتیجه انتشار منوکسیدکربن بوده است. کولر روشن نبوده و گاز شهری عامل این اتفاق نیست؛ منوکسیدکربن کاملاً متفاوت است. تهران رکورددار مرگ خاموش است، جا دارد که در این زمینه مردم هوشیارتر باشند و موارد ایمنی را بیشتر رعایت کنند.
نواقص بخاریها در صدر دلایل مرگ خاموش
نادر اسپتویی 35 ساله و ساکن پارسیان، کارشناس پیشگیری از حوادث و مدیریت بحران در صنایع مختلف در گفتوگو با گزارشگر کیهان در این باره اظهار میدارد: «فراموش نکنید که برخی از علائم ابتلا به سرماخوردگی و مسمومیت با گاز منوکسیدکربن مثل بیحالی مشترک هستند، پس باید دقت بیشتری در تشخیص وضعیت جسمی خودمان داشته باشیم، اگر این علائم بین شما و سایر افرادی که در خانه حضور دارند مشترک بود احتمال اینکه دچار مسمومیت با گاز منوکسیدکربن شده باشید زیاد است. به یاد داشته باشید که زمانی که متوجه ظاهر شدن علائم گازگرفتگی شدید همزمان با نیروهای امدادی تماس بگیرید و درها و پنجرهها را باز کنید که هوا جریان داشته باشد.»
وی همچنین میگوید: «طبق بررسیهایی که انجام شده بخاریها درصد بالایی از موارد گازگرفتگی را به خود اختصاص میدهند، یکی از مواردی که ضروری است بدانید این است که هرگز به شعله آبی بخاری اطمینان نکنید، این مورد لازم است؛ اما کافی نیست، همراه با اولین فاکتور که همان شعله آبی است، دومین فاکتور این است که لوله بخاری حتماً باید داغ باشد. پس هیچگاه فقط به رنگ شعله آبی اطمینان نکنید.»
او ادامه میدهد: «منوکسیدکربن، این گاز بیبو، بیرنگ و بیمزه اگر در محیطی بسته منتشر شود خطر بسیار زیادی دارد، چرا که بهسرعت منتشر میشود و چون هموگلوبین خون میل ترکیبی زیادی با این گاز دارد، مانع رسیدن اکسیژن به بافتهای بدن شده و بهسرعت موجب مسمومیت میشود.»
این کارشناس ایمنی اظهار میدارد: «بر اساس اعلام کارشناسان ماههای آذر، دی و بهمن از ماههایی هستند که آمار گازگرفتگی بالایی دارند، پس اگر بهتازگی قصد راهاندازی وسایل گرمایشی دارید، حتماً از متخصصان این زمینه کمک بگیرید. هر بیتوجهی و بیاحتیاطی در زمینه نصب یا راهاندازی وسایل گرمایشی میتواند جبرانناپذیر باشد.»
وی میگوید: «همچنین قبل از اینکه وسیله گرمایشی را وصل کنیم، باید درپوش دودکش روی دیوار را برداشته و شمع یا فندک روشن را به آستانه دودکش نزدیک کرد؛ اگر شعله به سمت داخل دودکش متمایل شد مشخص میشود که دودکش بهدرستی کار میکند، در غیر این صورت، دودکش جریان مکش ندارد و نصب وسیله حرارتی به آن بسیار خطرناک است.»
این کارشناس HSE در ادامه برخی از وسایل و مهمترین منابع تولید گاز منوکسید کربن را برشمرد که عبارتند از بخاری، اجاقگاز، آبگرمکن چراغهای گازی خوراکپزی، دیزلهای تولید برق خانگی در زمان قطع برق، بخاری گازی، شومینه و حتی روشن بودن خودرو در محیط بسته پارکینگ خانه. همچنین علاوهبر گاز، وسایلی همچون بخاری هیزمی و شومینه نیز از عوامل تولید منوکسیدکربن هستند که بهخاطر سوختن ناقص و وجود نداشتن تهویه مناسب هوا، میتوانند موجب مسمومیت افراد میشوند.
به گفته وی درواقع هر وسیله گرمازای سوختنی که به طریقی با سوختهای فسیلی مثل نفت، گاز و زغالسنگ کار کند، میتواند موجب تولید گاز منوکسیدکربن شود. اسپتویی این را هم اضافه میکند: «این روزها که شاهد بارش بادوباران نیز هستیم بد نیست که بدانید در زمان بارش باران یا برف شدید امکان آسیب دیدن کلاهک دودکش وجود دارد، همچنین گاهی پرندهها بر روی آن آشیانه درست میکند که باعث مسدود شدن دودکش میشود، پس باید از باز بودن راه دودکش و استاندارد بودن آن نیز اطمینان حاصل شود. همچنین بههیچ عنوان نباید از لولههای آکاردئونی خرطومی به جای لوله بخاری استفاده کرد و آنها نیز باید استاندارد باشند، چرا که لولههای غیراستاندارد، اتصال محکمی ندارد.»
بیشترین علل گازگرفتگی چیست؟
بررسی آمارهای چند سال اخیر سازمان آتشنشانی تهران نشان میدهد بیشترین علت بروز گازگرفتگی که 70 تا 80 درصد آن را شامل میشود نقص در سیستم دودکش است. سیستم دودکش از مؤلفههای مختلفی تشکیل شده است: قسمتی که در آن احتراق انجام میشود کوره وسیله حرارتی است. این کوره دارای یک خروجی است که از طریق آن محصولات احتراق شامل مخلوطی از گازهای مختلف منتشر میشود که گازهای CO و CO2 بیشترین آن را تشکیل داده و در فضای آزاد رها میشود. گاز دیاکسیدکربن خطر مسمومیت مانند گاز منوکسیدکربن ندارد، ولی گاز CO از خطر مسمومیت بسیار بالایی برخوردار است. دودکش اولین مؤلفه خروج محصولات احتراق است که به آن لوله بخاری هم گفته میشود و بهوسیله آن خروجی کوره به دودکش دیوار وصل میشود. قطر این لوله باید بزرگتر و یا مساوی خروجی کوره باشد. گاهی اوقات دیده میشود که بهعلت کوچک بودن دهانه ی ورودی دودکش دیوار، از یک لوله تبدیل (از قطر بیشتر به قطر کمتر) استفاده میشود که به دلیل ایجاد یک مقاومت در مسیر جریان هوای گرم و محصول حریق بخشی از گاز CO پس زده شده و از طریق منافذ کوره و لوله به فضای ساختمان برمیگردد. نکته دیگر اینکه این دودکشها باید حتما دارای شیب مثبت باشد، یعنی جهت دودکش رو به بالا باشد نه به سمت پایین. بارها مشاهده شده است که خروجی دودکش دیوار را در سطح پایین ساختهاند. به این خاطر لوله بخاری را به اجبار رو به پایین کشیده و سپس به دودکش دیوار متصل کردهاند که بسیار خطرناک است.
نکته بعد این است که به هیچ وجه نباید از لوله آکاردئونی به عنوان لوله بخاری استفاده کرد! این لولهها به مرور زمان مقاومتش را از دست داده و در آن افتادگی و در نتیجه ایجاد شیب منفی در لوله و در نهایت برگشت گازهای ناشی از احتراق به فضای سکونت میشود. همچنین با گذشت زمان در بدنه لولههای آکاردئونی بر اثر حرارت و گذر هوای گرم از آن، سوراخهای بسیار ریزی به وجود میآید که حتی با چشم هم دیده نمیشود.
گازهای سمی CO از طریق این سوراخها کمکم وارد فضای خانه شده و باعث گازگرفتگی افراد میشود. مورد دیگر اینکه دودکشهای داخل دیوار باید از جنس مصالح ساختمانی مقاوم بوده و کاملاً مستقل باشد و بهصورت مشترک و انشعابی کار نشده باشد. متأسفانه بارها دیده شده که برای تخلیه دودهای حاصل از موتورخانه، یک دودکش بزرگ در داخل ساختمان تعبیه شده و از هر طبقه هم یک انشعاب به این دودکش بزرگ متصل شدهاند که این کار فوقالعاده خطرناک بوده و مطمئنا بدانید که این شرایط، کل ساختمان را ناایمن کرده و موجب گازگرفتگی همه ساکنان را فراهم میکند. یکی از اصول اولیه دودکشها این است که هر دودکش باید مستقل از دودکشهای دیگر باشد.
دلیل برخی از حوادث گازگرفتگی در سالهای اخیر همین انشعابات مشترک دودکشها بود که بین واحدهای مختلف یک ساختمان وجود داشت. مقاوم نبودن مصالح و عدم یکپارچگی دودکشهای داخل دیوار هم از دیگر دلایل وقوع حوادث گازگرفتگی است که حتی منجر به مرگ افراد نیز شده است بیآنکه حتی در بازدیدها و بررسیهای اولیه نشت گازهای منوکسیدکربن مشخص شود. گاهی اوقات هم دیده شده که لولههای سیمانی را در داخل دیوارها بر روی هم چیده و روی آن را با موادی مانند گچ و... پوشاندهاند. به مرور زمان و بر اثر انبساط و انقباض ناشی از گرما و سرمای هوا، ترکهایی در این مکانها ایجاد شده که گازهای منوکسیدکربن از این طریق به داخل واحدها و اتاقها نفوذ کرده و حادثه گازگرفتگی را موجب شدهاند.
ما حوادثی داشتیم که علیرغم نبود عوامل انتشار گاز CO مانند شومینه، بخاری، آبگرمکن در خانه و حتی نبودِ لولهکشی گاز شهری ولی باز هم حادثه گازگرفتگی رخ داده و یک خانواده از بین رفتهاند. این حادثه در سال 1383 اتفاق افتاد و دلیلش این بود که دودکش داخل دیوار به مرور زمان و بر اثر گرما و سرما دچار ترکخوردگی شده و سوراخهای ریزی بر روی گچ دیوار ایجاد شده که گاز CO از طریق این منافذ کمکم وارد فضای خانه شده بود. جالب اینکه این سوراخها اصلاً قابل رؤیت نبودند و تنها کارشناسان بهوسیله دستگاه گازسنج پی به این موضوع بردند.
نکات ایمنی برای دودکشها
سعیده عسکری، معاون دبیرستانی در شرق تهران به گزارشگر کیهان میگوید: «با عوارض پخش گاز منوکسیدکربن آشنا هستم و موارد ایمنی را در منزل و مدرسه رعایت میکنم. در خانه بخاری گازی دارم که از کارکرد دودکش و خروج منوکسیدکربن از آن مطمئن هستم. همواره کمی پنجره را باز میگذارم تا هوای خانه با بیرون تهویه داشته باشد و بهمحض احساس سنگینی و سردرد به بیرون میروم. اوقاتی هم که خانه گرم میشود و در خانه حضور ندارم بخاری را خاموش میکنم.»
نکته بسیار مهم در دودکشهای دیواری این است که این دودکشها باید حداقل یک متر بالاتر از پشتبام ادامه داشته باشد و در انتهای آن نیز حتماً باید کلاهک اچ نصب شود. لوله بالای پشتبام باید از استقامت و ایستائی لازم برخوردار باشد تا با وزش باد و یا وارد آمدن ضربه ناگهانی مانند نشستن پرندهای بر روی آن از جای خود کنده نشده و نیفتد. وجود کلاهک اچ بر روی لوله باعث میشود که از سقوط اشیا به داخل دودکش و مسدود شدن مسیر خروج گازها جلوگیری شده و در شرایط وزش باد و با وجود هوای پرفشار نیز خروج محصولات احتراق و گازهای منوکسیدکربن به بیرون از ساختمان بهراحتی صورت پذیرد. این کلاهک باید مستحکم و مقاوم باشد و لازم است که هرچند وقت یکبار با بازدیدهای دورهای از سلامت آن مطمئن شویم. مهم در رابطه با دودکشها این است که امکان دارد همه تمهیدات را درست اجرا و نظارت کرده و حتی بازدید دورهای هم داشته باشیم؛ ولی بههرحال همچنان ادامه دارد در یک دوره زمانی، این سیستم به طریقی دچار مشکل شده و از کار بیفتد. حال اگر در این شرایط بهخصوص در شبهنگام که همه ساکنان و افراد خانواده در خواب به سر میبرند به وقوع بپیوندند گاز CO هم نشت کند، بهطور قطع، همه این افراد ابتدا به خواب سنگین فرورفته و سپس بدون آنکه قادر به کوچکترین عکسالعملی برای نجات خود باشند جان خود را از دست میدهند.
به همین دلیل برای پیشگیری از این نوع حادثه حتماً ضروری است یک دستگاه هشداردهنده گاز CO در نزدیکی جاهایی که سیستمهای گرمایشی وجود دارد بهویژه در فضاهای بسته نصب شود تا اگر اشکالی در سیستم دودکشها ایجاد و این گاز سمی و خطرناک به هر شکلی منتشر شد، افراد پیش از اینکه دچار گازگرفتگی شوند از این مهلکه نجات یابند. تجهیزات غیراستاندارد و وسایل گرمایشی غیراستاندارد هم میتواند منجر به بروز حوادث گازگرفتگی شود، گرچه فراوانیاش کم است؛ ولی یکی از عوامل مرگبار در اینگونه حوادث است، بهویژه در محیطهای کارگری به دلیل استفاده از وسایل گرمازایی مانند اجاقگاز و پلوپز گازی برای تأمین گرمای محیط زندگی این افراد، حوادث گازگرفتگی رخ داده که متأسفانه تاکنون منجر به فوت تعداد زیادی از این کارگران نیز شده است.
یکی دیگر از عوامل وقوع حوادث گازگرفتگی روشن کردن خودرو در گاراژ و پارکینگ منازل است. بعضی رانندهها صبحهنگام برای اینکه موتور خودروشان را گرم کنند، این وسیله را در فضای بسته مثل پارکینگ ساختمانها روشن میکنند و به مدت طولانی در این حالت باقی میگذارند که انتشار دود خودرو در فضای ساختمان و خانه سبب بروز گازگرفتگی و حتی مرگ افراد میشود. نکته آخر اینکه استفاده از موتوربرق پرتابل و روشنکردن آن بهویژه در فضای بسته، فوقالعاده خطرناک است و امکان وقوع حوادث گازگرفتگی را افزایش میدهد.