سالمندی فعـال با داشتن سبک زندگی سالم
امیرحسین بسطامی
بخش نخست
امروزه بزرگترین چالش کشورها بهویژه صنعتی، سالمندی و افزایش سن جامعه است. عدم تمایل به ازدواج، مشغله کاری زیاد، عدم تعهد به خانوادهدار شدن و بیمسئولیتی در جامعه باعث این امر شده است. سالمندی در جهان به مقطع بالای ۶۰ سال اشاره دارد؛ بنابراین بخش پایانی چرخه حیات انسان است. در دنیا سالمندی را به این صورت تعریف میکند: سالمند جوان ۶۰ تا ۷۴ سال، سالمند ۷۴ تا ۹۰ سال و سالمند پیر ۹۰ سال به بالا. افراد سالمند توانایی تجدید قوای محدودی دارند و بیش از دیگر بزرگسالان در معرض بیماری، سندرومها و کسالت هستند. علم پیریشناسی به مطالعه پزشکی روند پیری و پیرپزشکی به مطالعه بیماریهایی که سالمندان بدان مبتلا میشوند، مربوط است.
مطالعات جهانی از افزایش روزافزون این بیماریها در میان جمعیت سالمند در جوامع مختلف دنیا نشان دارد و گفته میشود، در حال حاضر ۳۶ میلیون نفر مبتلا به آلزایمر و ۴-۳ میلیون نفر مبتلا به پارکینسون در سراسر جهان هستند.
پیشبینیها حاکی است که با توجه به افزایش جمعیت سالمند در جهان، آمار مبتلایان به آلزایمر تا سال ۲۰۵۰ به ۱۱۵ میلیون نفر و مبتلایان به پارکینسون به ۹ میلیون نفر خواهد رسید. آلزایمر و پارکینسون از جمله مهمترین بیماریهای سیستم عصبی دوره سالمندی است که به گفته متخصصان، با توجه به سیر افزایش جمعیت سالمند در ایران در صورت نبود اقدامات پیشگیرانه لازم، در سالهای آتی شیوع بالایی مییابد.
فرآیند سالمندی چگونه است؟
فرآیند سالمندی یک پدیده طبیعی و بیولوژیکی است که هر انسانی با گذشت زمان تجربه میکند. این فرآیند بهتدریج باعث تغییرات جسمی، ذهنی و روانی در فرد میشود. سالمندی به عنوان بخشی از چرخه طبیعی زندگی به معنای افزایش سن و تجربه تغییراتی مانند کاهش تواناییهای بدنی، تغییر در سیستمهای ایمنی و شناختی و در برخی موارد کاهش انعطافپذیری ذهنی است.
دکتر علی نیکان، پزشک عمومی به تبیین مراحل و ویژگیهای دوران سالمندی پرداخته و توضیح میدهد: «با کاهش توانایی فیزیکی روبهرو خواهند شد. عضلات ضعیفتر میشوند، تحرک کمتر میشود و خطر ابتلا به بیماریهای مزمن مانند دیابت، فشارخون بالا و بیماریهای قلبی افزایش مییابد.
تغییرات شناختی پدیدار میشود. ممکن است حافظه کوتاهمدت ضعیفتر و سرعت پردازش اطلاعات کاهش یابد در برخی موارد، خطر ابتلا به بیماریهایی مانند آلزایمر یا زوال عقل وجود داشته باشد.
تغییرات روانی و اجتماعی حاصل میشود. افراد مسن ممکن است با چالشهای روانی مانند تنهائی، افسردگی یا اضطراب مواجه شوند، بهویژه اگر ارتباطات اجتماعی کاهش یابد.»
از این پزشک درباره علل و عوامل تأثیرگذار بر سالمندی سؤال میکنم، وی پاسخ میدهد: «ژنتیک نقش مهمی در تعیین سرعت و چگونگی سالمندی ایفا میکند. بعضی افراد به دلیل عوامل ژنتیکی، سالمتر و با سرعت کمتری پیر میشوند.
عوامل محیطی مانند فشار روانی، آلودگی محیطی و عدم فعالیت بدنی و سبک زندگی میتواند بر سرعت سالمندی تأثیرگذار باشد. سبک زندگی سالم و فعال میتواند فرآیند سالمندی را به تعویق بیندازد.
تغذیه سالم و ورزش منظم از مهمترین عوامل کاهش سرعت سالمندی هستند. مصرف مواد مغذی و جلوگیری از چاقی میتواند کمک زیادی به حفظ سلامت در سنین بالا کند.»
وی تغییرات جسمانی در دوران سالمندی را اینگونه تعریف میکند: «با افزایش سن، عروق خونی سفتتر میشوند و قلب ممکن است ضعیفتر عمل کند. این موضوع میتواند منجر به افزایش فشارخون و بیماریهای قلبی شود. عملکرد مغز با افزایش سن ممکن است کاهش یابد. حافظه و تواناییهای شناختی کمکم دچار افت میشود که این امر ممکن است منجر به بروز بیماریهایی مانند آلزایمر شود. با بالا رفتن سن، تراکم استخوانها کاهش مییابد که احتمال شکستگیها و آسیبهای جسمی را افزایش میدهد. همچنین، عضلات ضعیفتر شده و فعالیتهای روزمره دشوارتر میشود.»
روانشناسی سالمندی
سالمندی سالم یک پدیده چندبعدی است و صرفاً عدم وجود بیماری بالینی را دربر نمیگیرد. روانشناسی سالمندی رشتهای در روانشناسی است که به مطالعه رفتارهای سالمندان و ارائه خدمات بالینی به افراد پیر و مسن مربوط میشود.
الهام سالاروند، کارشناس ارشد روانشناسی برایمان در تعریف روانشناسی سالمندی میگوید: «رشتهای در روانشناسی است که به مطالعه رفتارهای سالمندان و ارائه خدمات بالینی به افراد پیر و مسن میپردازد. روانشناسان این رشته، دانش خود را پیرامون روند طبیعی پیری گسترش و افزایش میدهند و مشکلاتی را که معمولاً با افزایش سن ایجاد میشوند، بررسی میکنند.»
وی در ادامه به تعریف شرایط سالمندی سالم پرداخته و میگوید: «سالمندی سالم فرآیندی مستمر در جهت بهینهسازی فرصتها برای بهبود و حفظ سلامتی جسمی، اجتماعی و روانی، استقلال و کیفیت زندگی و همچنین تقویت انتقال موفقیتآمیز از یک دوره به دورهای دیگر در زندگی است. اهمیت تابآوری سالمندان فقط در توانایی نجاتیافتن از یک تجربه سخت نیست، بلکه میتواند بهصورت قابلیت سازگاری و کنارآمدن با شرایط باشد. مفهوم سالمندی سالم هم در زندگی روزمره و هم در دنیای آکادمیک و سیاستگذاری سلامت سالمندی اهمیت یافته است. فعالیت فیزیکی، افسردگی، تنهائی، شرکت در فعالیتهای اوقات فراغت، وضعیت سلامت درک شده، یکپارچگی خود، اعتمادبهنفس، عزتنفس، خودارزیابی سلامت نسبتاً خوب، سن، تحصیلات، درآمد، رفتارهای بهداشتی، مشارکت اجتماعی، حمایت اجتماعی، خودکارآمدی و رفتارهای ارتقادهنده سلامت بر سالمندی سالم تأثیر دارند.»
وی با تأکید بر اینکه سالمندی را برخی محققان بر اساس سن اشخاص به طور قراردادی، مترادف با آغاز سن سالگی شصت میدانند، میافزاید: «روانشناسان سالمندی بر پیشگیری، ارزیابی، تشخیص و درمان اختلالات روانی و عاطفی در افراد مسن تمرکز دارند. سالمندی یک فرآیند طبیعی است که با تغییرات جسمی، روانی و اجتماعی همراه است، اما با مراقبتهای مناسب میتوان آن را بهبود بخشید. تمرکز بر تغذیه سالم، ورزش منظم و حفظ روابط اجتماعی میتواند کمک کند تا دوران سالمندی با سلامت و نشاط بیشتری سپری شود.»
این روانشناس تغییرات روانی و احساسی در دوران سالمندی را چنین برمیشمرد: «یکی از بزرگترین نگرانیها در فرآیند سالمندی، کاهش حافظه و تمرکز است. این مسئله میتواند باعث ناامیدی و اضطراب شود، اما با تمرینهای ذهنی و فعالیتهای شناختی میتوان این روند را کندتر کرد. افزایش سن میتواند منجر به تغییرات در خلقوخو شود. بسیاری از سالمندان ممکن است احساس تنهائی و افسردگی کنند که نیاز به حمایت روانی و اجتماعی دارد.»
وی در تکمیل صحبتهایش به تأثیرات اجتماعی سالمندی پرداخته و میگوید: «با گذشت زمان، نقشهای اجتماعی فرد نیز تغییر میکند. برخی از سالمندان با بازنشستگی با کاهش تعاملات اجتماعی مواجه میشوند که ممکن است احساس انزوا را تقویت کند. سالمندی معمولاً بااحساس تنهائی همراه است، بهویژه اگر فرد نتواند ارتباطات اجتماعی خود را حفظ کند. این مسئله میتواند بهشدت بر سلامت روانی و جسمانی تأثیر بگذارد.»
آیا باید نگران سالمندی باشیم؟
سالمندی بهخودیخود امری نگرانکننده نیست، بلکه بخشی طبیعی از زندگی است، اما مراقبت از سلامتی جسمی و روانی، میتواند کمک کند که این دوران باکیفیت بهتر و سلامت بیشتری سپری شود. توجه به عوامل زیر میتواند به داشتن یک سالمندی سالم کمک کند: مصرف مواد غذایی متعادل و سرشار از ویتامینها و مواد معدنی. ورزش منظم برای حفظ قدرت عضلات و استخوانها. ارتباط با دوستان و خانواده برای جلوگیری از انزوای اجتماعی. مراجعه منظم به پزشک برای چکاپهای دورهای و بررسی وضعیت سلامت.
لازم به تذکر است که معاینات منظم پزشکی به شناسایی زودهنگام مشکلات و جلوگیری از پیشرفت بیماریها کمک میکند. درمانهای پیشگیرانه میتواند بسیاری از مشکلات مربوط به سالمندی را کاهش داده و از بروز بیماریهای جدی جلوگیری کند.
بنابراین، نگرانی نباید بهصورت ترس از سالمندی باشد، بلکه با رعایت مراقبتهای لازم میتوان از سالمندی به عنوان دورهای پر از تجربه و خردمندی بهرهمند شد.
میثم کریمی، مشاور سلامت در پاسخ به این سؤال که چگونه میتوان سالمندی را بهبود بخشید؟ میگوید: «ورزش منظم یکی از کلیدهای حفظ سلامت در دوران سالمندی است. فعالیتهای بدنی نهتنها به تقویت عضلات و استخوانها کمک میکند، بلکه روحیه و انرژی فرد را نیز افزایش میدهد. مصرف مواد غذایی حاوی ویتامینها و مواد معدنی ضروری به حفظ سلامت بدن کمک میکند. رژیم غذایی سالم میتواند از بروز بسیاری از بیماریها جلوگیری کند. سلامت روان در دوران سالمندی اهمیت بسیاری دارد. مراقبت از ذهن از طریق فعالیتهای اجتماعی، تمرینهای ذهنی و ارتباط با دیگران میتواند کمک زیادی به حفظ روحیه سالمندان کند.»
نقش فناوری در بهبود کیفیت زندگی سالمندان
شاخص سالمندی یا سالخوردگی جمعیتی، معیاری است که برای اندازهگیری و تحلیل روند تغییرات جمعیتی و تأثیر آن بر ساختار جمعیت یک کشور استفاده میشود. این شاخص با بررسی نسبت جمعیت سالمند (معمولاً افراد بالای ۶۵ سال) به جمعیت کل، تغییرات سنی در یک جامعه را نشان میدهد و میتواند تأثیرات مهمی بر جنبههای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی یک کشور داشته باشد. بهعبارت دیگر، شاخص سالمندی نشان میدهد که چه درصدی از جمعیت یک کشور را افراد سالمند تشکیل میدهند؟ افزایش این شاخص نشاندهنده افزایش جمعیت سالمند و پیر شدن جمعیت است که میتواند پیامدهایی مانند کاهش نیروی کار، افزایش هزینههای بهداشتی و درمانی و تغییر در الگوهای مصرف و تولید را به همراه داشته باشد.
یوسف اطمینان نسب، ۴۴ساله اهل شیراز و کارمند پتروشیمی به گزارشگر کیهان میگوید: «سالمندی غیرقابل اجتناب است و همگی به آن مرحله میرسیم. باید از حالا با ورزش و تغذیه مناسب بدن خود را سالم نگه داریم تا با چالش پیری و بیماریهای مرتبط دچار نشویم.»
امروزه فناوریهای پیشرفته مانند دستگاههای پزشکی کمک میکنند تا سالمندان به طور مستقل زندگی کنند و کیفیت زندگی آنها بهبود یابد.
شبکههای اجتماعی و ابزارهای ارتباطی دیجیتال میتواند به سالمندان کمک کند تا با دیگران در ارتباط باشند و از احساس تنهائی جلوگیری کنند.
راهکارهایی برای داشتن زندگی سالم در دوران سالمندی
حفظ روابط اجتماعی و شرکت در فعالیتهای گروهی میتواند احساس تنهائی را کاهش دهد و کیفیت زندگی را بهبود بخشد. انجام تمرینهای ذهنی مانند حل جدول یا شرکت در کلاسهای آموزشی میتواند به تقویت حافظه و تمرکز کمک کند. میترا قاسمی، مشاور خانواده درباره نقش خانواده و جامعه در حمایت از سالمندان میگوید: «خانواده نقش اساسی در حمایت از سالمندان دارد. توجه به نیازهای جسمی و روانی آنها میتواند تأثیر مثبتی در کیفیت زندگی سالمندان داشته باشد. بسیاری از سازمانها و نهادهای اجتماعی برنامههایی را برای حمایت از سالمندان اجرا میکنند. این برنامهها میتواند شامل فعالیتهای فرهنگی، ورزشی و اجتماعی باشد که سالمندان را درگیر میکند.» از این مشاور خانواده سؤال میکنم: «چگونه با نگرانیهای سالمندی مواجه شویم؟» وی میگوید: «یکی از راههای مقابله با نگرانیهای سالمندی، مدیریت فشار روانی و اضطراب است. تمرینهای آرامسازی و تکنیکهای تنفسی در کاهش فشار روانی مؤثر است. پذیرش تغییرات طبیعی بدن به عنوان بخشی از زندگی میتواند کمک کند تا نگرانیها کاهش یابد و فرد با احساس بهتری به دوران سالمندی خود نگاه کند.»