تربیت نظامی در سیره پیامبر اکرم(ص)

غلامرضا صالحی

دین مقدّس اسلام، جامع تمامی ادیان الهی و کامل‌ترین آیینی است که بشر تاکنون به خود دیده است. اسلام با اینکه رأفت و رحمت عظیمی را برای همه بندگان خدا به ارمغان آورده و مبنای اصلی کار پیامبر(ص) نیز بر‌اساس محبّت بوده است، امّا هیچ‌گاه به مسلمانان اجازه کوتاهی و سکوت در مقابل دشمنان اسلام و آنان که به هر نحوی در‌صدد ضربه زدن به دین و نظام اسلامی بر‌می‌آیند، نداده است و این، یکی از مزیّت‌های بزرگ اسلام و آموزه‌های ناب نبوی(ص) می‌باشد که به مسلمانان دستور داده تا با تمام قدرت و قوا با بیگانگان مقابله کنند و در این راه، هیچ‌گونه سستی ننمایند؛ چنانکه قرآن‌کریم، مؤمنان واقعی را چنین توصیف کرده است: «‌محمّد(ص) فرستاده خداست و کسانی که همراه او هستند، بر کافران سختگیر و با همدیگر مهربانند».(1) یکی از کارهای مهّم و اساسی پیامبر اکرم(ص)، تربیت نظامی و افزایش روحیه جنگاوری و دلاوری مسلمانان بود که در این نوشتار به ابعاد مختلف آن می‌پردازیم.
معنای جنگ در اسلام
مقابله با دشمنان و دفع فتنه‌های آنان، برخلاف بعضی از درگیری‌های قبیله‌ای و کینه‌توزانه و استبدادی، در اسلام معنای بسیار والا و ارزنده‌ای دارد. جنگ در اسلام، به معنای پیکار با دشمن به منظور تأمین آزادی تبلیغ دین، محکم ساختن پایه‌های صلح و به دست آوردن سعادت مادی و معنوی انسان‌ها‌، با رعایت اصول جوانمردی و شرافت است. از شرایط جنگ عادلانه اسلامی، این است که با اصول انسانی مطابق نمی‌باشد و هدف آن برقرار کردن صلح دائم و ایجاد آرامش در بلاد و همچنین احترام کامل به جان و مال مردم بی‌گناه است. قرآن‌کریم به پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) دستور می‌دهد با کسانی که در پی جنگ و فتنه‌گری نیستند، در هر‌جای عالم که باشند، با عدالت و محبّت رفتار کند و این، از مزیّت‌های ویژه اسلام است: «‌خداوند، شما را از کسانی که در دین با شما نمی‌جنگند و شما را از دیارتان طرد نمی‌کنند، نهی نمی‌کند که با آنان محبّت بورزید و به عدالت رفتار کنید. بدرستی که خداوند، عدالتگران را دوست دارد.»(2)
ولی از طرف دیگر به پیامبر اکرم(ص) دستور بیزاری و دوستی نکردن با دشمنان را می‌دهد و چنین می‌فرماید: «‌همانا خداوند، شما را از دوستی با کسانی که در دین با شما سر جنگ دارند و شما را از سرزمین خود جدا می‌سازند، برحذر می‌دارد و کسی که با آنان دوستی و همکاری کند، ستمگر است.»(3)
اهمیّت و فضیلت جهاد
انسان با دید مادی نمی‌تواند مسائل را به‌خوبی ارزیابی کند؛ زیرا تمام سودها و ضررها را در محدوده مادّیات می‌بیند. انسان مادّی‌گرا حق دارد که از جهاد و جنگ‌گریزان باشد؛ چون همه‌چیز خود را در صورت جهاد در نابودی و فنا می‌بیند؛ ولی هرگاه دید الهی و هدف‌دار گردد، بینش انسان دگرگون می‌شود و با آغوش باز به جهاد فی‌سبیل‌الله می‌پردازد. قرآن‌کریم، جهاد و دفاع را به نفع خود مسلمانان می‌داند و به اصحاب رسول‌الله(ص) فرمان می‌دهد که با تمام قوا در این امر حیاتی، شرکت کنند: «‌سبک‌بار و گران‌بار بسیج شوید و با اموال و جان‌های خود در راه خدا جهاد کنید؛ این به نفع شما است، اگر بدانید.»(4) پیامبر اکرم(ص) یکی از بهترین اعمال را جهاد در راه خدا معرفی می‌کند و چنین می‌فرماید: «اَفضلُ اَلاعمال عِندالله ایمانٌ لاشکَّ فیه و غزوٌ لاغلول فیه و حجَ مبرور؛(5) برترین اعمال نزد خدا، ایمانی است که در آن شک نباشد و جنگی است که در آن خیانتی نباشد و حجّی است که مقبول باشد.» آن حضرت در جای دیگر، جهاد و پیکار در راه خدا را از تمام زخارف دنیا برتر و بالاتر دانسته، چنین می‌فرماید: «غُدوه اَو رواحَهٌ فی سَبیل اللِه خَیرٌ من الدُّنیا و ما فیها؛(6) رفتن یا برگشتن در راه خدا (جهاد فی‌سبیل‌الله) از دنیا و آنچه در آن است، بهتر است.» عثمان بن مظعون می‌گوید: روزی خدمت رسول اکرم(ص) مشرف شدم و از آن حضرت سؤال کردم که: می‌خواهم برای سیاحت و گردش، به کوه و دشت بروم. در پاسخ سفارش فرمودند: «یا عثمانَ لاتَفعَل، فانَّ سیاحَهَ اُمَّتی الغزوَ و الجِهادُ؛(7)‌
 ای عثمان! چنین مکن، سیاحت امتّ من جهاد و پیکار است.» در واقع آن حضرت «جهاد» را یکی از راه‌های کسب روحیه آرامش برای مسلمانان می‌داند، حضرت رسول(ص) در باب فضیلت جهاد چنین می‌فرماید:«کُلّ حَسناتِ بنی آدم تُحصیها الملائکَهُ اِلّا حَسَناتِ المُجاهدینَ، فَانَّهم یَعجُزُونَ عن علمِ ثوابها؛(8) ملائکه تمامی حسنات بنی‌آدم را حساب می‌کنند، مگر حسنات مجاهدان در راه خدا را؛ چرا‌که بدرستی آنها از دانستن ثواب حسنات مجاهدان، ناتوان هستند.» در روایتی دیگر، پیامبر اکرم(ص) جهاد را یکی از کلیدهای بهشت رضوان معرفی می‌کند و می‌فرماید: «السُیوف مفاتیحُ الجَنَه؛(9) شمشیرها، کلیدهای بهشت هستند.»
شهادت، هدیه ایده‌آل جهاد
بی‌شک آدمی برای مرگ و هجرت، خلق شده است و مرگ، لباسی است که خواه‌ناخواه و دیر یا زود، بر اندام انسان پوشانده خواهد شد و کسی را از آن‌گریزی نیست. یکی از ثمرات خوب جهاد که از آن می‌توان به عطیّه خداوند به بندگان یاد کرد، «شهادت» و رسیدن به لقای الهی می‌باشد. قرآن‌کریم سیمای شهیدان را این‌گونه ترسیم کرده است: «‌هرگز گمان مبر آنها که در راه خدا کشته شده‌اند، مرده‌اند؛ بلکه آنان زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند. آنها به خاطر نعمت‌ها که خداوند به آنان تفضّل کرده است، خوشحال و شادند و به کسانی که هنوز به آنان ملحق نشده‌اند، بشارت می‌دهند که هیچ ترس و اندوهی بر آنان نیست».(10)پیامبر اکرم‌(ص) در فضیلت شهادت می‌فرماید: «ما من قطره اَحِبُّ الی الله تعالی من قَطرهِ دَم فِی سَبیل اللهِ او قَطَرهَ دَمعِ فی جوفِ اللیل مِن خَشیَهِ اللهِ؛(11) هیچ قطره‌ای در نزد خدا، دوست داشتنی‌تر از قطره خونی که در راه خدا ریخته شود و یا قطره اشکی که در دل شب از ترس خدا سرازیر شود، نیست.» حضرت شهادت را موجب حیات ابدی انسان معرفی می‌کند و چنین می‌فرماید: «فجاهِد فی سبیلِ الله، فَانّکَ اِن تُقتِل کِنتَ حَیّاً عِند الله تُرزقِ؛(12) در راه خدا جهاد کن! زیرا اگر کشته شوی، زنده خواهی بود و در نزد خدا روزی خواهی خورد.»
پیامبر اکرم(ص) شهید را دارای هفت خصلت بزرگ می‌داند و می‌فرماید: «از طرف خدا به شهید هفت امتیاز داده می‌شود: اول: نخستین قطره‌ای که از خونش می‌ریزد، تمامی گناهان او بخشیده می‌شود. دوم: سرش بر دامان دو حورالعین قرار می‌گیرد و آنها غبار را از صورتش پاک می‌کنند و به او می‌گویند: مرحبا به تو! و او نیز همان را در پاسخ می‌گوید. سوم: بر او لباس‌های بهشتی پوشانده می‌شود. چهارم: نگهبان‌های بهشتی با بوی بسیار خوش به سوی او پیشی می‌گیرند و هرکدام می‌خواهند او را با خود ببرند. پنجم: مقام و منزلت خود را در بهشت می‌بیند. ششم: به روح او گفته می‌شود: در هر‌جای بهشت که می‌خواهی، گردش کن. هفتم: نظر می‌کند به وجه الهی، که آن مایه راحتی و آرامش، برای هر پیامبر و شهید است.»(13)
آثار جهاد
بر اثر وقوع جنگ و دفاع، بهترین نیروها و استعدادها از دست می‌روند و نبرد حق علیه باطل نیز از این قاعده مستثنا نیست؛ لکن در دیدگاه نورانی پیامبر اکرم(ص) این نبرد نور علیه ظلمت، نتایج و آثاری را به‌جای می‌گذارد که جبران‌کننده هر نوع کاستی است. اکنون به این آثار می‌پردازیم.
خواری دشمنان اسلام
هرگاه کار به جایی برسد که پندها و اندرزهای رسول اکرم(ص) فایده‌ای نبخشد و دشمنان داخلی و خارجی دست از اقدامات کینه‌توزانه خود بر ندارند، نوبت برخورد محکم و قاطع می‌رسد تا بدین‌وسیله، دشمن به سزای خود برسد و خوار و ذلیل شود و مؤمنان پیروز و شاد شوند. قرآن می‌فرماید: «‌شما با آن دشمنان به جنگ برخیزید تا خدا آنان را به دست شما عذاب کند و خوار گرداند و شما را بر آنها پیروز کند و دل‌های اهل ایمان را شفا دهد.»(14) پیامبر اکرم(ص) جهاد را موجب رهایی از شرّ دشمنان و راحت شدن از فتنه‌های آنها معرفی می‌کند و می‌فرماید: «جاهِدوا فی الله القریب و البعید، فی الحضر و السّفر، فانّ الجهاد بابُ منٌ ابواب الَجنَّه و اّنهُ ینجی صاحبه من الهمِّ و الغمّ؛(15) نزدیک و دور، در حضر و سفر، در راه خدا جهاد کنید. جهاد، دری از درهای بهشت است و همانا جهاد، جهادگر را از غم و ناراحتی (از دشمنان) نجات خواهد داد.»
محو جهالت و گمراهی
اسلام در میان اهداف جهاد و پیکار‌، بیش از همه به هدایت بندگان خدا توجه کرده است. پیامبر اکرم(ص) بعد از فتح مکّه هدف اصلی از جهاد خود را هدایت و سعادت مردم معرفی می‌کند و مانند حضرت یوسف(ع)  همه آنان را می‌بخشد و چنین می‌فرماید: «‌هیچ سختی و تنگنایی امروز بر شما نیست. خداوند، شما را می‌آمرزد و او رحم‌کننده‌ترین رحیمان است.»(16)
حضرت علی(ع)  با اشاره به جنگ‌های پیامبر اکرم(ص)، افزایش ایمان و هدایت را از آثار جهاد برمی‌شمارد و می‌فرماید: «وَ لَقد کِنّا مَعَ رَسولِ‌الله(ص) نَقتُل ابائنا و ابنائنا و اِخواننا و اَعمامنا، ما یَزیدُنا ذلِکَ الَّا ایماناً و تسلیماً و مُضیاً علی اللّقم و صبراً علی مَضَضِ الالم و جدّاً فی جهاد العدوّ؛(17) در رکاب پیغمبر(ص) در جهاد، پدران و فرزندان و برادران و عموهای خود را به قتل می‌رساندیم و همانا این کار، بر ایمان و تسلیم و استقامت در راه راست و تحمَّل سوزش رنج و جدّیِت در جهاد با دشمن می‌افزود.»
خاموشی فتنه‌های عالم
پر‌واضح است که اگر آدمی در برابر جنایت‌ها و فسادهای عالم، هیچ نگوید و عکس‌العملی از خود نشان ندهد، اندک زمانی نخواهد گذشت که فساد و تباهی، عالمگیر می‌شود و جایی برای اسلام و امنیِّت باقی نمی‌ماند. خداوند متعال به پیامبر خویش دستور می‌دهد که با دشمنان خدا به جهاد برخیزد تا فتنه‌های عالم از میان برود: «‌با دشمنان خدا جهاد کنید تا در زمین فتنه و فسادی باقی‌نماند و آیین همه، خدایی گردد.»(18) در جای دیگر، خداوند متعال فساد و ویرانی زمین را از آثار وجودی دشمنان و کافران می‌داند و می‌فرماید: «‌و اگر خداوند بعضی از مردم را در مقابل برخی دیگر برنمی‌انگیخت، فساد زمین را فرا می‌گرفت.»(19)
عزّت و بی‌نیازی
جهاد در راه خدا، پیروزی سعادت و دنیا و آخرت انسان را به ارمغان می‌آورد و موجب می‌شود که مؤمنان، عزیز و محترم شوند و با آرامش خاطر بیشتر در راه سعادت و پیشرفت خویش قدم گذارند. رسول اکرم(ص) پیکار را موجب ایجاد مجد و عظمت می‌داند و می‌‌فرماید: «اٌغزوا تٌورثوا ابنائکم مجداً؛(20) جنگ کنید تا برای فرزندان خود عزّت و بزرگواری به ارث گذارید». آن حضرت در جای دیگر پیکار در راه خدا را عامل اصلی به دست آوردن فواید دنیوی بسیار می‌داند و می‌فرماید: «جاهدوا تغنموا؛(21) در راه خدا جهاد کنید تا فایده (فراوان‌) ببرید.»
نجات مستضعفان جهان
اسلام از ما خواسته است تا علاوه‌بر خودسازی و پاک گردانیدن جامعه اسلامی از لکّه‌های ننگ، به فکر تمامی محرومان و مظلومان عالم نیز باشیم و در حدّ امکان، آنان را از دست جهان‌خواران نجات دهیم؛ هرچند آنان مسلمان و موحّد نباشند و این همان است که در زمان حضرت مهدی(عجّ) تحقق خواهد یافت. قرآن‌کریم در این‌باره چنین مسلمانان را خطاب قرار داده است: «‌چرا در راه خدا و در راه (نجات) مردان و زنان و کودکان که تضعیف شده‌اند پیکار نمی‌کنید؛ همان افرادی که می‌گویند: خدایا! ما را از این سرزمین که اهل آن ستمگرند، بیرون ببر.»(22)
پیامبر اکرم(ص) بی‌توجّهی و بی‌اعتنائی به مظلومان عالم را از صفات ناپسند و غیر‌انسانی می‌داند و ما را به دفاع و همدردی با مظلومان جهان دعوت می‌کند: «مَن اَصَبح لا یَهتَمّ بِاَمرِ المُسلِمینَ فَلَیسَ مِن المُسلِمینَ و مَن شَهِدَ رَجُلاً یُنادی یا للمُسلمینَ فَلم یُجِب فَلیسَ مِن المُسلمینَ؛(23) 
هرکس که صبح کند، در حالی که به امور مسلمانان اهتمام نورزد، از مسلمانان نیست و هرکس شخصی را ببیند که فریاد می‌کند: «ای مسلمانان! به دادم برسید» و اجابت نکند، از مسلمانان نیست.»
آداب جهاد
با‌ توجه به اهداف عظیمی که اسلام از جنگ و جهاد دارد، «پیکار» دارای شرایط خاصی است که با رعایت آنها، جهاد بهتر صورت می‌گیرد و نتایج ویژه‌ای بر آن مترتب می‌ شود؛ این شرایط عبارتند از:
1. توکّل به خداوند
از وعده‌های حتمی خداوند، نصرت و یاری مؤمنان در جهاد با دشمنان خداوند است و بی‌شک این دست غیبی الهی بود که پیامبر اکرم(ص) و اصحاب اندک و انگشت‌شمار او را در آن دوران سخت یاری رسانید. به این حقیقت، قرآن کریم این‌گونه اشاره می‌کند: «‌ای پیامبر! مؤمنان را بر جهاد ترغیب نمای. اگر از شما بیست نفر شکیبا باشند، بر دویست نفر چیره می‌شوند...»(24) پیامبراکرم(ص) این درس بزرگ را به مسلمین جهان داده است که نباید هیچ‌گاه از رحمت و عنایات غیبی الهی غفلت کرد و با «توکّل» می‌توان پیروز میدان شد. امام صادق(ع) می‌فرماید:«وقتی پیامبر خدا(ص) می‌خواست گروهی را به جنگ بفرستد، آنان را فرا می‌خواند و می‌فرمود: «سیروا بِسمِ اللهِ و باَللِه وَ فی سَبیل اللِه و علی مِلّهِ رَسُولِ الله(ص)؛(25) به نام خدا، برای خدا در راه خدا و به روش رسول خدا (توکّل برخدا) حرکت کنید.»
2. صبوری و استقامت در مشکلات
یکی از عوامل مهم برای کسب نتایج مطلوب در جهاد، بردباری و عدم سستی است. خداوند در صورت بردباری و تحمل مشکلات، به مؤمنان مژده پیروزی و سرافرازی داده است: «وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ اْلأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ؛(26) سستی نکنید و ناراحت (از نتیجه و آینده) نباشید و شما پیروز هستید، اگر با ایمان باشید.» عمران بن حصین می‌گوید: «وقتی مردم در روز جنگ احد بر اثر شکست ابتدائی مسلمانان از مشرکان از اطراف رسول اکرم(ص) متفرق شدند، علی(ع) در حالی که شمشیرش را حمائل کرده بود، در مقابل پیامبر ایستاد و به دفاع از ایشان پرداخت. آن حضرت از او پرسید: یا‌علی! چرا تو مانند دیگران فرار نمی‌کنی؟حضرت علی(ع)  چنین فرمود: «یا رَسوُلَ الله اَرجعُ کافِراً بَعد اسلامی؛(27) آیا من بعد از اسلام آوردن به کفر باز گردم؟» و این نکته، از صلابت و استقامت این دو بزرگوار در جنگ و جهاد، حکایت دارد.
3. تعدی نکردن به حقوق انسان‌ها
در عرف بین‌المللی، «جنگ» چیزی جز قتل و غارت و اسارت، معنا و مفهومی ندارد؛ ولی دستورهای اسلام و سفارش‌های پیامبر اکرم(ص)غیر از این می‌باشد و اسلام از مسلمانان خواسته است که فقط با افرادی که در جنگ شرکت دارند، به پیکار برخیزند و به دیگران و حتی بدون دلیل و مصلحت، به «طبیعت» تعرض نکنند: « در راه خدا با آنان که با شما به جنگ برمی‌خیزند، جهاد کنید، ولکن ستمکار نباشید که خداوند ظالمان را دوست ندارد.»(28) 
پیامبر اکرم(ص)در سخنی زیبا، حفظ حقوق دیگران را در جنگ، این‌گونه بیان می‌فرماید: «لا تَغدروا و لا تغلّوا و لا تمثّلوا و لا تقطعوا شجراً الاّ ان تضطرّوا الیها و لا تقتلوا شیخاً فانیاً و لا صبیّاً و لا امرأه؛(29) مکر و حیله نکنید، خیانت نکنید، کشته‌های دشمن را مثله نکنید، درختی را قطع نکنید، مگر آنکه ناچار شوید، پیرمرد و کودک و زنی را نکشید.»برخلاف جنگ‌های مرسوم جهان که از هرگونه وسیله‌ای برای کشتن بندگان خدا بهره می‌گیرند، پیامبر اکرم(ص) این روش‌ها را ناجوانمردانه می‌خواند. حضرت علی(ع)  در این باره می‌فرماید: «نَهی رَسُولُ الله اَن یُلقی السّمُّ فی بِلاد المُشرکینَ؛(30) رسول خدا(ص) نهی کرده است که سمّ در بلاد مشرکین استعمال گردد.»
آمادگی دائمی در برابر دشمن
لشکر اسلام باید در برابر دشمن همواره از آمادگی‌های لازم برخوردار باشد تا بتواند در تمامی مواقع، با نهایت قدرت و صلابت، رو‌به‌روی دشمن بایستد و این، سفارش مؤکّد قرآن‌کریم است که پیامبر اکرم(ص) و مسلمانان را به مجهّز شدن به قوی‌ترین سلاح‌های روز دعوت می‌کند: «وَ أَعِدّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوّهٍ....؛ و شما (مؤمنان) در مقام مبارزه با دشمنان، خود را مهیّا کنید و تا حدی که می‌توانید، آذوقه و آلات جنگی و اسبان سواری برای تهدید دشمنان خدا و دشمنان خودتان و کسانی که شما نمی‌شناسید و خدا آنها را می‌شناسد، فراهم سازید.»(31)
در روایتی از پیامبر اکرم(ص) آمده است که منظور از «قوّه» در آیه فوق، فراهم سازی تیر و سلاح است که این دو از مصادیق بارز دفاع است.(32) 
پیامبر اکرم(ص) برای تشویق مسلمانان به پیکار و آماده‌سازی‌ ساز و برگ نظامی، چنین می‌فرماید: «الا اِنَّ الله عزّوجلّ لیدخلَ الجّنَهَ بالسهّم الواحِد الثلاثه الجنّه، عَامِلُ الخَشبهَ و المُقوَیّ به فی سَبیل اللهِ و الرّاَمی به فی سَبیل اللهِ؛(33) آگاه باشید که خداوند به وسیله یک تیر جنگی، سه نفر را داخل بهشت می‌کند: اول، کسی که چوب کمان را بسازد. دوم، کسی که رزمنده را در راه خدا تجهیز کند. سوم، کسی که تیر را در راه خدا (به سوی دشمن) پرتاب کند.» همچنین می‌فرماید: «عَلّمِوا اَبنائِکُم الرَّمی و السّباحَه؛(34) به فرزندان خود تیراندازی و شنا بیاموزید». می‌توان این دستور را، موضوع نظامی و استراتژیکی و در جهت آمادگی بیشتر امت اسلام دانست.
آسیب‌های ترک جهاد
علامه طباطبایی(ره) در تفسیر المیزان(35)  نقل می‌کند: پیامبر اکرم(ص) در گرمای سوزانی به سوی جنگ تبوک خارج شدند. مردی از بنی‌سلمه، خطاب به مردم گفت: در گرما نروید. هوا بسیار سوزان بود. خداوند این آیه شریفه را که مربوط به ترک‌کنندگان جهاد است، نازل کرد. «‌برجای‌ماندگان، با (خانه) نشستن خود، پس از رسول خدا شادمان شدند و از اینکه با مال و جان خود جهاد کنند، کراهت داشتند و گفتند: «در این گرما بیرون نروید». بگو: «آتش جهنم، سوزان‌تر است...»(36) 
اگر مسلمانان از جنگ در راه خدا دوری کنند، کیان و نظام اسلامی در معرض خطر قرار خواهد گرفت و عزّت و آرامش آنان به چالش جدّی کشیده خواهد شد؛ چنانکه رسول خدا(ص) ترک پیکار و مجاهدت را موجب بدبختی و گرفتاری و ذلّت معرفی می‌کند و می‌فرماید: «...فَمَن تَرَکَ الجَهاد اَلبسهِ الله ذِلّاً فی نَفِسه و فقراً فی مَعیشَته و محقاً فی دینه...؛(37) هرکس که جهاد را ترک کند، خداوند لباس ذلَّت در نفس و فقر و تنگدستی در زندگی، و تباهی در دین را بر او خواهد پوشاند.»
‌پی‌نوشت‌ها:
1. فتح‌/ ۲۹.  2. ممتحنه/ ۸.  3. ممتحنه/ ۹.  4. توبه/ ۴۱.  5.بحار‌الانوار‌، ج ۱۰۰، ص۱۱.  6. مستدرک‌الوسائل، ج ۲، ص ۲۴۴.  7. وسائل‌الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۰.  8و9. مستدرک‌الوسائل، ج ۲، ص ۲۴۳.‌  10. آل‌عمران‌/ ۱۶۹ و ۱۷۰.  11. بحار‌الانوار‌، ج ۱۰۰، ص ۵۰.  12. مستدرک‌الوسائل، ج ۲، ص ۲۴۲.  13. وسائل‌الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۰.  14. توبه‌/ ۱۴.  15. مستدرک‌الوسائل، ج ۲، ص ۲۴۵.  16. توبه‌/ ۹۲.  17. نهج‌البلاغه، فیض‌الاسلام، خ ۵۵، ص ۱۴۴.  18. انفال‌/ ۳۹.  19. بقره‌/ ۲۵۱.  20. وسائل‌الشیعه، ج ۱۱، ص ۹.  21. فروع کافی، ج ۵، ص ۸.   22. نساء/ ۷۵.   23. مستدرک‌الوسائل، ج ۲، ص ۲۶۶.  24. انفال‌/ ۶۵.   25. بحارالانوار، ج ۱۰۰، ص ۲۵.   26. آل‌عمران‌/ ۱۳۹.  27. مستدرک‌الوسائل، ج ۲، ص ۲۵۶.  28. بقره‌/ ۱۹۰.  29.الوافی، ج ۲، جزء۹، ص ۱۷.  30. فروع کافی، ج ۵، ص ۲۸.  31.. انفال‌/ ۶۰.  32.. الوافی، ج ۲، جزء ۹، ص ۲۶.  33.. وسائل‌الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۰۸.   34.. مستدرک‌الوسائل، ج ۲، ص ۲۶۶.  35. تفسیر‌المیزان، ج۹، ص۲۶۴.   36. توبه‌/ ۸۱.  37. بحارالانوار، ج ۱۰۰، ص ۹.
از: فرهنگ کوثر شماره ۶۸