تبدیل بیکاری به بالنـدگی در فعالیتهای تابستانه
حسن رضایی
بخش نخست
تابستان و میوههایش که از راه میرسد، کشاورزان به فصل کار و درآمد، سلام میکنند؛ کارگران ساختمانی و همه آنها که باید زیر آسمان خدا کار کنند؛ عرقریزان روزهای داغ تابستان را پیش چشم میبینند، مستأجرها با شروع تابستان و نزدیک شدن به فصل جابهجایی اما به گشتن دنبال خانه جدید یا چانه زدن با صاحبخانه برای یک سال دیگر ماندن در همان جای فعلی فکر میکنند! برای کودکان، نوجوانان، دانشآموزان و دانشجویان اما فصل تابستان، طعم و مزه دیگری دارد؛ مزهای از جنس رها شدن، هورا کشیدن، بازی کردن، سفر رفتن، کلاس فوقبرنامه رفتن و خیلی از این چیزها. درست یا غلط، اصطلاح رایج برای تعطیلات تابستانی، «اوقات فراغت تابستان» است. برای این اصطلاح، تعاریف متفاوتی ارائه شده است. برخی معتقدند فراغت آن بخش از زمان فرد است که انسان مقید به انجام فعالیتهایی برای پاسخ به نیازهای زیستی و امرار معاش نیست و میتواند به شکل آزاد و اختیاری به فعالیتهای انتخاب کرده خود بپردازد.
تعریف انجمن بینالمللی جامعهشناسی برای این اصطلاح اما شاید بهترین باشد: «اوقات فراغت مجموعهای از اشتغالات است که فرد کاملاً به رضایت خاطر یا برای استراحت یا برای تفریح یا به منظور توسعه آگاهیها و یا فراگیری غیرانتفاعی و مشارکت اجتماعی داوطلبانه، بعد از رهایی از الزامات شغلی، خانوادگی و اجتماعی به آن میپردازد.» هرچه هست، این مسئله تعطیلات تابستانه و اوقات فراغت فرزندان، دانشجویان، نوجوانان و دانشآموزان، بخش بسیار مهمی از زمان آنان محسوب شده، میتواند نقشی بسیار حیاتی در ترسیم آینده آنها داشته باشد. این مدعا البته، خلاف آن تصور مشهور است که عموم والدین دارند.
تصوری که میگوید: الا و لابد، مدرسه همان جایی است که باید آینده فرزند من را رقم زده و مشخص کند! اینکه تصور شود تعطیلات تابستانی میتواند نقشی ولو بیشتر از دوران مدرسه در ترسیم آینده یک دانشآموز یا حتی دانشجو داشته باشد، در ابتدا شاید ادعای گزافی به نظر بیاید. ما در این گزارش اما میخواهیم پیرامون این مسئله و دیگر مسائل مهم مربوط به اوقات فراغت، با هم گفتوگو کنیم. اگر دانشآموز، دانشجو، مربی تربیتی و نهایتاً پدر و مادر هستید، با ما همراه شوید. احتمالاً ضرر نخواهید کرد!
اهمیت و جایگاه اوقات فراغت در فرهنگ اسلامی
نخستین مسئله در زمینه اوقات فراغت اما بحث درباره اهمیت آن و لزوم بهرسمیت شناختن آن توسط مدیران، مربیان، والدین و هر آن کسی است که میتواند در چگونگی گذران این زمان توسط فرزندان جامعه ما تأثیرگذار باشد. اهمیت این بخش از زندگی اما تا چه حد است و اساساً چرا باید راجع به آن بحث کرد و برای آن برنامه داشت؟! پاسخ را میتوان در حدیث مبارکی از امام رضا(ع) یافت. ایشان میفرمایند: «بكوشيد كه زمانتان را به چهار بخش تقسيم كنيد؛ زمانى براى مناجات با خدا، زمانى براى تأمين معاش، زمانى براى معاشرت با برادران و معتمدانى كه عیبهایتان را به شما میشناسانند و در دل شما را دوست دارند، و ساعتى براى كسب لذتهای حلال. با بخش چهارم توانايى انجام دادن سه بخش ديگر را به دست میآورید!» بخش چهارم مدنظر امام رضا(ع) در این حدیث شریف را میتوان همان ترجمان امروزی از «اوقات فراغت» دانست. بر این اساس، اهمیت اوقات فراغت برای زندگی در حدی است که از نظر امام رضا(ع) اگر بدان اهمیت داده نشود، توانایی انجام کار برای تأمین معاش، توانایی مناجات باخدا، توانایی معاشرت صحیح با برادران دینی (فعالیتهای اجتماعی) و در یککلام؛ همه چیز از انسان گرفته خواهد شد.
مرحوم آیتالله حائری شیرازی، حکیم و اسلامشناس کمنظیر عصر ما، در همین زمینه میفرمایند: «تفریح، مستحب نیست؛ بالاتر از مستحب است. بعضیها که میگویند: حرام است! بعضیها نه حرام، بلکه مکروه میدانند. بعضیها حرام نمیدانند، مکروه هم نمیدانند؛ میگویند: مباح است. بعضیها میگویند: بالاتر از مباح است، مستحب است. من میخواهم بگویم که هیچکدام از این چهارتا نیست؛ فریضه است، واجب است، فوتش خطرناک است، فوتش، فوت دنیا و آخرت است؛ یعنی دنیا میخواهید در تفریح است، آخرت میخواهید در تفریح است. اینکه در روایت میفرماید «وَ سَاعَهًْ يُخَلِّي بَيْنَ نَفْسِهِ وَ لَذَّاتِهَا فِي غَيْرِ مُحَرَّمٍ فَإِنَّهَا عَوْنٌ عَلَى تِلْكَ السَّاعَتَيْنِ» یعنی اگر تفریح رفت، نه دنیا دارید و نه آخرت. کسانی که تفریح ندارند، نه دنیا دارند و نه آخرت؛ چرا ندارند؟ علتش این است که تعادل و نشاط ندارند، خستگی دارند. آدم در خستگی نه میتواند مقاومت بکند که دنیا را از دست ندهد و نه میتواند مقاومت بکند که آخرت را از دست ندهد. وقتی شما خسته شدید، دنیا از دستت میرود و بعد هم آخرت از دستت میرود. وقتی که خسته هستید، دنبال کار نمیروید، دنبال تلاش نمیروید، دنبال اینکه احتیاجات دنیاییتان را تأمین کنید، نمیروید و این احتیاجات میماند؛ میخواهید احتیاجات را رفع کنید، اما روحیه ندارید. من احساس میکنم که در جامعه ما به نشاط و تفریح کم اهمیت میدهند! به سلامت بدن کم اهمیت میدهند!»
انتخاب فعالیتهای تابستانه با سلیقه فرزندان
از مجموعه آنچه تاکنون گفته شد، چنین برمیآید که اولاً؛ تصور عمومی نوجوانان از تعطیلات تابستان، اوقات فراغت است و ثانیاً؛ در اوقات فراغت، باید انسان سرگرم کاری باشد که از آن لذت میبرد و آن را دوست میدارد. بر این اساس، بیایید زود وارد اصل بحث شویم تا اولین اصل در مورد نحوه گذران اوقات فراغت تابستان توسط دانشآموزان را استخراج کنیم؛ انتخاب فعالیتهای تابستانه فرزندان نباید با تحمیل والدین باشد! در غیر این صورت، اوقات فراغت و فرصت گرانبهای آن میتواند به ضد خود تبدیل شده، موجب خستگی، سرخوردگی و افسردگی فرزندان ما شوند. این البته بدان معنا نیست که والدین باید در نحوه گذران اوقات فراغت توسط فرزندان هیچ دخالتی نکنند. به بیانی دیگر، دخالت والدین در اوقات فراغت فرزندان باید با هدف راهنمایی و هدایت باشد، نه تحمیل و کنترل. والدین باید با مشورت و درنظر گرفتن علایق فرزندان، به آنها در برنامهریزی و انتخاب فعالیتهای مناسب کمک کنند. این مشارکت باید بهگونهای باشد که حس مسئولیتپذیری و استقلال را در فرزندان تقویت کند و از ایجاد احساس اجبار و محدودیت جلوگیری شود. امری که طبعاً با هدایت و نظارت والدین تناقضی نخواهد داشت.
محمدحسن رادمنش، کارشناس امور تربیتی در همین زمینه با بیان اینكه شركت در کلاسهای اوقات فراغت نباید اجباری و بر اساس سلایق والدین باشد میگوید: «کلاسهای اجباری هیچ فایدهای جز دلزدگی و بیرغبتی همراه نخواهد داشت.
اینكه بخواهیم تمام آرزوهایی كه داریم، با وادار کردن فرزندمان به آموختن مهارتهای گوناگون و مختلف برآورده كنیم، كار درستی نیست، خیلی از والدین طوری برنامهریزی میکنند كه فرزندشان از كلاسی بیرون نیامده، باید به كلاس دیگر برود!» وی میافزاید: «زمان اوقات فراغت نباید طوری برنامهریزی شود كه هر روز به كلاس مختلف بروند بلكه بر اساس مطالعات صورت گرفته و فقط یکششم زمان زنده برای شركت بچهها در كلاس اوقات فراغت در نظر گرفته شده بهعنوان مثال از ساعت 9 صبح تا 18 بعدازظهر فرزند ما 1.5 ساعت میتواند در کلاسهای فوقبرنامه شركت كند.
بچهها نیاز به تماشای تلویزیون، بازیهای
دسته جمعی و استراحت دارند باید از تحمیل ثبتنام فرزندان در کلاسهای مختلف پرهیز شود.»
اوقات فراغت، تربیت و آموزش غیررسمی
این فعال حوزه روانشناس با بیان اینكه اوقات فراغت، وقت استراحت و فعالیت غیررسمی است، میافزاید: «باید برنامههای اوقات فراغت فرزندان با توجه به سن، جنسیت، انگیزه و استعداد آنها برنامهریزی شود. زمان فوقبرنامهها باید محدود باشد كه تشنگی برای بچهها ایجاد كند و باروحیه حضور یابند، شركت در کلاسهای مختلف چیزی جز سیرابی و دلزدگی به همراه نخواهد داشت. انتخاب كلاسهای تابستانی اگر درست انجام شود میتواند موجب رشد استعدادها و جهتدهی مثبت به تواناییهای دانشآموزان شود؛ اما اگر بازور و اجبار باشد نتیجه عكس خواهد داد.» بر این اساس، اوقات فراغت هم مانند هر امر دیگری میتواند دوسویه مثبت و منفی برای افراد داشته باشد؛ نتایجی که طبعاً از نوع برخورد ما با آن ناشی خواهد شد. از سویی دیگر، باید به این هم توجه کرد که اگر برنامهریزی درستی نسبت به اوقات فراغت انجام نگیرد و سرگرمیها و تفریحات غیرسالمی برای فرد تدارک دیده شود، و نسبت به گروههایی که افراد در آن شرکت میجویند، مطالعهای صورت نگیرد، در حقیقت زمینه انحراف فرزند ما در بستر فعالیتهای اوقات فراغت، فراهم آمده است.
دکتر فائزه ناصح، روانشناس در همین زمینه میگوید: «والدین باید بدانند «اوقات فراغت» یک تربیت و آموزش غیررسمی محسوب میشود و بدون تردید این ایام با برنامهریزی مناسب میتواند فرصت ارزشمندی برای رشد شخصیت و اعتلای وجود محسوب شود. بااینحال اگر علاقهمندی و انگیزه فرزندان موردتوجه قرار نگیرد، ایام فراغت میتواند زمینهساز بروز اختلالات رفتاری، انحرافات اخلاقی و بزهکاریهای اجتماعی شود. اوقات فراغت زمانی است که با درنظر گرفتن جنبههای فردی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و همچنین با برنامهریزی درست و دقیق بر اساس میزان علاقهمندی فرزندان به فرصت ارزشمندی تبدیل شود تا نوجوانان و جوانان تواناییها، استعدادها و مهارتهای خود را بشناسند و برای شکوفایی هرچه بیشتر آنها تلاش کنند. در همین راستا والدین با کمک و بهرهگیری از مشاوران و متخصصان میتوانند برای غنیسازی اوقات فراغت فرزندان برنامهریزی هدفمندی داشته باشند با توجه به انگیزه، خلاقیت و علاقه فرزندانشان حداکثر بهره را از این برهه زمانی ببرند.»
خطرات و آسیبهای بیکاری نوجوانان
در تعطیلات تابستانی
یکی از بدترین انواع پرکردن اوقات فراغت در تابستان حتماً گذراندن آن به بیهودگی، بیکارگی و در یککلام، بدون برنامه بودن در این ایام است. این رویکرد و نوع گذران وقت اما چرا یکی از آسیبزنندهترین انواع گذران اوقات فراغت است؟ در پاسخ به این سؤال، طبعاً میتوان از آفات بسیار زیاد بیکاری، بیبرنامه بودن و باری به هر جهت بودن گفت؛ امری که در فرهنگ ما نیز بسیار نکوهش شده است. اضافه شدن فضای مجازی به واقعیتهای زندگی ما در این زمانه و خطرات وابستگی به آن برای نوجوانان در زمان بیبرنامه و بیکار بودن اما شاید بهترین جواب کنونی برای پرسش مذکور باشد. پناه بردن به فضای مجازی و اعتیاد به این فضا در طول بیکاری تابستان، آسیب مهمی است که در صورت عدم مراقبت والدین، میتواند کل فعالیتهای فعلی و آینده نوجوان را تحتتأثیر قرار دهد. ساعتهای متمادي بيكاري و بیبرنامه بودن موجب میشود كه فرد احساس نااميدي و پوچي كند و براي رهايي از اين تنهايي، نزدیکترین راه در زمانه ما، معمولاً پناه بردن به فضاي مجازي است.
هرچند فارغ از آسیبهای محتمل از سوی فضای مجازی هم بیکاری نوجوانان در تابستان میتواند منجر به آسیبهای اجتماعی و روانی مختلفی شود. در این فصل، نوجوانان معمولاً از مدرسه دور هستند و در صورت عدم فعالیت مناسب، ممکن است در معرض خطر آسیبهایی مانند افزایش بزهکاری، اعتیاد، و انزوا قرار گیرند. همچنین، بیکاری میتواند منجر به کاهش اعتمادبهنفس و افسردگی در نوجوانان شود. ما در بخشهای بعدی گزارش بیشتر به این موارد خواهیم پرداخت.