تو نیکی کن به مسکین و تهیدست که نیکی، خود سبب گردد دعا را

تارا وحیدی
 مناسبت‌ها و موقعیت‌هایی در جریان زندگی وجود دارند که لزوم و ضرورت هم‌آوایی مشارکت در رویدادهای ایرانی - اسلامی را دوچندان می‌کنند. حال که بهار دل‌ها در ماه رمضان با بهار طبیعت یکی شده است، مسلماً ثواب و نیکی اعمال خیر دوچندان می‌گردد. در این ایام اعمال خیر معنوی در پیوند با بخشایش مادی، تجلی روح انسان‌های متعالی‌ را نمایان می‌سازد. بی‌تردید این یکدلی، یکنواختی احساس و فکر آدم‌ها را از هر طیف و قشر نیز تغییر می‌دهد و به‌عبارت‌ دیگر بیداری دل‌ها سفره‌های بخشندگی در اقصی ‌نقاط کشور می‌گستراند. جویبارهای احیاگر و سبزینه‌های نیک‌اندیشی، گلدان‌های خشک و تهی زندگانی برخی افراد و خانواده‌های نیازمند را با طراوت می‌کنند. 
اما از کدام خانه شروع کنیم؟ از خانه همسایگان. بر اساس شرع مقدس اسلام، شخص مسلمان باید از وضعیت زندگی همسایگان اطراف محل سکونت خود اطلاع داشته باشد، چرا که همسایه از فامیل نزدیک‌تر است. هنگام وقوع مشکلی اولین حامی و همیار، همسایه است. انسان اگر از سر نیکوکاری جویای حال و وضعیت همسایه‌اش باشد، آن‌طور که خداوند فرموده است، هیچ‌گاه حزن و اندوه متوجه او نمی‌شود. قرآن مجید در سوره بقره فرموده است: «افراد چنانچه نیکوکاری را پیشه خود قرار دهند، حزن و اندوه در زندگی و آخرت نخواهند داشت.» در اثر نیکوکاری، ضعفا دارای استطاعت در زندگی خود می‌شوند. از سوی دیگر، انسان وقتی امری نیکو انجام می‌دهد، نزد خداوند شرمنده نیست. همچنین پروردگار عالم مثقال اعمال انسان را مدنظر دارد. نه آن‌قدر دست را گشاد و نه آن‌قدر بسته که آب از دستتان چکه نکند. هر کس به ‌اندازه وسع خودش باید به همنوع نیازمند کمک کند. شخصی که به مستمند کمک می‌کند چنین انسانی که خالصانه همت به یاری کرده است، نزد خداوند ارج ‌و قرب دارد. ما با مکتب امیرالمؤمنین‌(ع) و فاطمه زهرا (س) بزرگ شده‌ایم، از این بزرگواران درگاه الهی درس‌ آموخته‌ایم و این آموزه در فکر و دلمان است. 
قطره‌های شبنم نیک‌اندیشی بر ساق و رگ خشک انتظار طراوت‌یابی می‌غلتند، اما ریشه به جویبارهای هر چند باریک، ولی ممتد و جاری، امید بسته است. درخت زندگانی به آب و آفتاب و محافظت مستمر نیاز دارد. زیستن بدون سایبان و نسیم روح‌نواز، گُر می‌گیرد. چه نازیبا که انسان‌هایی در فضاهایی تنفس کنند که پنجره‌ای رو به دیگران نداشته باشد. اگرچه بیشترین مردم جامعه‌مان در طول سال و همیشه گذشته دست خیر و کمک به همنوعان نیازمند دارند، اما روزهای پایانی سال فرصتی دیگر است که نگاهمان را بیش از همیشه شست‌وشو دهیم و این آخر سالی غفلت‌های گذشته را به بیداری دلمان بسپاریم و طعم خوش شادی‌های خود را با زندگی خانواده‌های تهیدست تقسیم کنیم
کارهای خیر کوچک و اثرات بزرگ آنها
حسن غلامیان که شاغل در بخش حمل‌ونقل یک شرکت است، می‌افزاید: «خوب است در پایان هر روز کارهای انجام داده خود را سبک‌وسنگین کنیم که مثلاً امروز برای مردم چه‌کار کرده‌ایم؟ اگر به‌نوعی کار خیر و نیک نسبت به کسی انجام داده باشیم، مسلماً احساس رضایت خاطر می‌کنیم.» این راننده در ادامه می‌گوید: «سال ۷۹ در بیمارستانی بستری بودم. بیمار کنار تخت من، جوانی بود که در اثر ضربه‌مغزی، بستری شده و تحت درمان بود. او را از شهرستان به تهران منتقل کرده بودند. کسی را در تهران نداشت. مادرش تنها از شهرستان آمده و از او مراقبت می‌کرد. مادر آن جوان بیمار پس از چند دفعه‌ای که به عیادت پسرش آمده بود، یک‌بار وصف و حال زندگی‌اش را تعریف کرد و اینکه همسرش فوت کرده و روزگار را به‌سختی می‌گذراند و از نظر مادی، مشکلاتی دارند. یک روز که برخی از نزدیکان و اقوامم به عیادت من آمده بودند، به ایشان پیشنهاد دادم: «برای من گل و شیرینی و اغذیه نیاورید. پولش را انفاق کنید.» همان روز و در همان اتاق بیمارستان، آنها دویست هزار تومان وجه نقد بین خودشان جمع کردند که عیناً به مادر آن بیمار داده شد. پسرم نیز در این امر خیر مقداری کمک کرد. آن خانم و فرزندش خیلی قدردانی کردند. خود من هم از آنکه در آن شرایط سبب کار خیری شده بودم، قلباً احساس سبکی و رضایت می‌کردم. پیش از ترخیص از بیمارستان به آن مادر و فرزند بیمار شماره تماس داده بودم تا خبری از حال و روزشان بدانم. مدتی بعد آنها چند بار از شهرستان محل سکونتشان زنگ زدند و همچنان قدردانی و دعا کردند.»
نوروزی کارمند می‌گوید: «من با اینکه پنج سر عائله دارم، تا آنجا که دستم می‌رسد از کمک به محرومان دریغ نکرده و نمی‌کنم. همین ‌الان که با بچه‌ها می‌رویم کمی خرید شب عید کنیم، در نظر دارم برای دو تا دختربچه یتیم هم چیزی بخریم. آنها در همسایگی محلمان هستند. مادرشان به نظافت خانه‌های برخی از مردم می‌پردازد و از این طریق زندگی‌شان را می‌چرخاند. پسر بزرگ این خانواده سرباز است که پیش از رفتن به خدمت، مشغول کارهای دست‌فروشی بود.»
وی از احساس خود از کمک به افراد تهیدست می‌گوید: «این امر وظیفه انسان است که دل خانواده و یا فرد تنگدست را شاد کند. مسلماً شادی آنها، باعث آسایش فکر می‌شود. احساس می‌کنم وجودم تنها برای اهل‌وعیال خودم کارساز نیست. خداوند هم هیچ‌وقت آدم‌های خیر را بدون پاداش نمی‌گذارد. اعتقادم این است که دست دهنده و دل امیدوار به خدا هیچ‌گاه در زندگی درنمی‌ماند. آن که نیازمند هم هست، همین‌طور به لطف خدا رزق‌ و روزی‌اش توسط آدم‌های با گذشت و سخی تأمین می‌شود. این را در جشن‌های نیکوکاری هر ساله شاهد بوده‌ام.»
فرهنگ‌سازی کار خیر در بین جوانان
لیلا مؤمنی، شهروند تهرانی می‌گوید: «مهم‌تر از کمک‌های نقدی و کالایی مردم، گسترش فرهنگ نیکوکاری و انفاق در جامعه به‌ویژه برای نسل جوان، کودکان و خردسالان است که همه ساله شاهد حضور پرشور خانواده‌ها خاصه جوانان در این مراسم‌ هستیم. انسان کمک‌کننده به همنوع تهیدست خود احساس سبکی می‌کند. خداوند هم به آدم بخشنده کمک می‌کند. این احسان و انفاق روی روان و فکر سایرین در جامعه نیز اثر مثبت می‌گذارد.»
دکتر اعظم کریمی، سرپرست اداره کل طرح‌های ملی و فراگیر جوانان و دبیر سابق ستاد خیرین ورزش‌یار وزارت ورزش و جوانان می‌گوید: «خوشبختانه فرهنگ خیرخواهی و نوع‌دوستی ریشه در فرهنگ زیسته مردم ما دارد. علاوه‌بر اینکه در آموزه‌های دینی به موضوع دست‌گیری تأکیدات فراوانی شده است، اما در جای‌جای کشورمان و در میان اقوام مختلف هم این فرهنگ خیرخواهی و دست‌گیری وجود دارد و ما شاهد مشارکت مردمی در حوزه‌های مختلف بوده‌ایم؛ از ساخت مسجد، مدرسه و درمانگاه تا امکانات و پروژه‌های ورزشی که ما در خدمت دوستان هستیم. اما به نظر بنده شاید یک مقدار فعالیت‌های موازی از سوی دستگاه‌هایی که متولی امر جلب کمک‌های خیرین هستند، وجود دارد و این وضعیت یا باید متوقف شود یا سامان‌دهی شود تا بتوانیم در یک قالب هم‌افزا کمک‌های مردمی را بر مبنای اولویت و نیاز هر منطقه توزیع کنیم. ما سامانه جامعی نداشته‌ایم که خیریه‌های کشور در آن سامانه عضو باشند و برای نمونه اگر مددجویی حائز شرایط است و باید کمک دریافت کند، در اولویت دریافت کمک باشد و خدای‌ ناکرده در این میان سوءاستفاده‌ای صورت نگیرد و فرد دیگری، همزمان از چند خیریه کمک دریافت نکند. به نظر بنده این نقصی بوده که درگذشته وجود داشته است و امیدواریم که سازمان‌های متولی برای رفع آن چاره‌اندیشی کنند.»
وی در ادامه می‌افزاید: «نکته بعدی مربوط به حوزه فرهنگ‌سازی است که باید بهتر از گذشته عمل کنیم. نسل جوان ما دارد به سمت زندگی مصرف‌گرا سوق پیدا می‌کند و اگر ما نتوانیم باورها و ارزش‌هایی مانند خیرخواهی را در آنها نهادینه کنیم، نمی‌توانیم در آینده امیدوار باشیم که میزان قابل‌توجه مشارکت‌های مردمی را در حوزه‌های مختلف داشته باشیم. نسل جوان ما باید با فواید و آثار کار خیر در حوزه‌های مختلف آشنا بشود و به‌نوعی بیاید و حتی در حد بضاعت محدود خودش در راستای مسئولیت اجتماعی‌اش کار کند. در حوزه صنایع و بنگاه‌های اقتصادی نیز به نظر می‌رسد که با اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی می‌توان بحث مسئولیت‌های اجتماعی را در حوزه‌های مختلف خیریه قرار داد و از این بستر و ظرفیت استفاده کرد. همچنین، قطعاً ارائه تسهیلات و مشوق‌هایی برای خیرین می‌تواند در نهایت منجر به افزایش مشارکت‌های مردمی باشد. اقداماتی که از سوی سازمان امور مالیاتی در خصوص امور مالیاتی اتفاق افتاده است یا بخشودگی‌ها و ارائه تسهیلات مختلفی که از سوی سیستم بانکی برای این عزیزان در نظر گرفته شده است نیز می‌تواند مشوق‌هایی باشد برای اینکه شاهد مشارکت بیشتر خیرین باشیم. در نهایت به نظرم اتفاقی مانند برگزاری رویداد نشان نیکوکاری با هویت‌بخشی به فعالیت اثربخش خیرین در حوزه‌های مختلف و ایجاد فضای رقابتی می‌تواند دیگر افرادی را که شاید تابه‌حال قدم خیر برنداشته‌اند را ترغیب کند تا بیایند و در این حوزه فعالیت کنند و آثار و خیرات کار خودشان را مشاهده کنند.» وی در تکمیل صحبت‌هایش ضمن اشاره به اینکه چه موانعی پیشروی پیشبرد اهدافمان در گسترش جذب مشارکت‌های مردمی وجود دارد؟ می‌گوید: «ما به میزانی که بتوانیم میان دستگاه‌های مختلف دست‌اندرکار و حامی خیرین، هم‌افزایی ایجاد کنیم، می‌توانیم به یک خروجی موفق برسیم. احساس می‌کنم که نشان نیکوکاری برای اولین‌بار توانسته است، دستگاه‌های مختلف دست‌اندرکار را که به‌نوعی از مشارکت‌های مردمی استفاده می‌کنند، در کنار مجموعه‌های غیردولتی که خیریه‌ها هستند قرار بدهد و این ظرفیت خوبی که با هم‌افزایی ایجاد شده است، اگر درست مورد استفاده قرار بگیرد می‌تواند آینده خوبی را پیش‌روی فعالیت خیریه و مشارکت‌های مردمی در کشور ایجاد کند.»
انفاق؛ مهم‌ترین عمل در ماه مبارک رمضان
امام مجتبی‌(ع) از زبان پیامبر اسلام (ص) نقل کردند: «چنانچه کسی گره‌ای از کار مؤمنی باز کند و مشکل مؤمنی را حل کند؛ مانند این است که 9 هزار سال خدا را عبادت کرده باشد، در حالی که روزها را روزه و شب‌ها را به عبادت خدا مشغول است.»
حجت‌الاسلام‌والمسلمین مرادی، کارشناس علوم قرآنی درباره اطعام و انفاق می‌گوید: «در اسلام همواره بر کمک به همنوع و دست‌گیری از یکدیگر توصیه شده است. بنی‌آدم اعضای یکدیگرند/ که در آفرینش ز یک گوهرند، چو عضوی به درد آورد روزگار/ دگر عضوها را نماند قرار. بر همین اساس بزرگان دین ما همیشه در گفتار و کردار خود به فکر دیگران بوده‌اند.» این کارشناس علوم قرآنی ادامه می‌دهد: «در آیات اولیه سوره بقره خداوند که صفات متقین را شمارش می‌کند، می‌فرمایند: «متقین کسانی هستند که نماز را به پا می‌دارند و از آنچه خداوند به آنها داده انفاق می‌کنند». در جای دیگر قرآن می‌فرماید: «آن کسانی که اموال خود را انفاق می‌کنند مثل آن کشاورزی است که دانه‌ای را می‌کارد و هفت خوشه دارد و از هر خوشه‌ای هفتاد دانه کاشته می‌شود»، درواقع خداوند هر چقدر بخواهد آن مال را زیاد می‌کند.» در روایت‌ها آمده اگر کسی انفاقی را در راه خدا انجام دهد خداوند این انفاق را زیاد می‌کند. وقتی به سیره و منش بزرگان دین نگاه می‌کنیم در زندگی تمام ائمه، انفاق جایگاه ویژه‌ای دارد. به‌گونه‌ای که حضرت زهرا (س) شب عروسی‌شان لباس نو خود را به فقیر می‌بخشند.
امام علی‌(ع)، حضرت زهرا (س) و خادمشان نذر کردند سه روز را روزه بگیرند تا حال امام حسن‌(ع) و امام حسین‌(ع) که مریض بودند خوب شود؛ وقتی روزه گرفتند در غروب اول فقیر به در منزلشان آمد و افطارشان را به او دادند. روز دوم یتیمی آمد و غذای خود را به او دادند و روز سوم اسیری آمد و غذای خود را به او دادند؛ درحالی‌که خودشان نیاز به آن غذا داشتند و گرسنه بودند همه غذای خود را برای رضای خدا انفاق کردند.»
این کارشناس علوم قرآنی درباره جایگاه ویژه انفاق در ماه رمضان توضیح می‌دهد: «انفاق در ماه مبارک رمضان یکی از سفارش‌های دین ماست. امام سجاد‌(ع) دستور می‌دادند، ظروف غذا هنگام سحر و افطار را آماده کنند تا خودشان غذا را به فقرا بدهند، در حالی که ایشان خود با نان‌ونمک افطار می‌کردند. امام صادق‌(ع) می‌فرمایند: وقتی پدرم صدقه‌ای به فقرا می‌دادند صدقه را در دستان او قرار می‌دادند، دوباره صدقه را برمی‌داشتند می‌بوییدند و می‌بوسیدند و دوباره به فقیر برمی‌گرداندند، وقتی دیگران علت این کار را جویا می‌شدند می‌فرمودند: قبل از اینکه این صدقه در دست فقیر قرار بگیرد در دستان خداوند قرار می‌گیرد.»