بوستان‌ها فیلتر تنفسی شهرها (گزارش روز)

حسن آقایی
بدون شک پارک و فضاهای سبز در آرامش روح انسان نقش مهمی دارند. حضور و حتی نگاه گذرا به مناظر فضاهای سبز، گیاهان، درختان و گل‌های رنگ به رنگ بلا درنگ روحیه را با نشاط می‌کند.
در این فضاهای سبز طبیعت که تندرستی بخش هستند، بافت تورهای شاخ و برگ پیوسته بی‌شمار درختان، سایه‌افکن جسم خسته‌اند، دلتنگی و کسالت را می‌زدایند و از کلافگی و آلودگی سموم مخل سلامت انسان می‌کاهد.
پارک‌ها مکانی مناسب و مطمئن برای آسایش، تفریح و همنشینی‌های خانوادگی و اجتماعی در اوقاف فراغت از کار و دفع افکار درهم هستند که انرژی به جان و روان می‌دهند.
در یک مقاله پژوهشی اهمیت فضای سبز در توسعه پایداری شهری، تاریخچه و کارکرد فضای سبز، زیست‌محیطی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، ترافیکی و زیباشناختی و... بررسی شده است.
چندگونگی عوامل تخریب طبیعت سبز
امروزه مفهوم شهرها بدون فضای سبز مؤثر در اشکال گوناگون آن دیگر قابل تصور نیست. پیامدهای توسعه شهری و پیچیدگی‌های معضلات زیست‌محیطی آن‌ها موجودیت فضای سبز و گسترش آن را برای همیشه اجتناب‌ناپذیر کرده است. توجه به فضای سبز به طور عام به عنوان ریه‌های تنفسی شهرها تعریف اغراق‌آمیزی از کارکرد آن نیست بلکه این شبیه بیان‌کننده حداقل کارکرد آن در مفهوم اکولوژیک شهرها به شمار می‌رود. این فضاها هم از دیدگاه تأمین نیازهای زیست‌محیطی شهرنشینان و هم از نظر تأمین فضاهای فراغتی و بستر ارتباط و تعامل اجتماعی آن جایگاهی در خور اهمیت دارند.
آلودگی‌های ناشی از صنایع و تکنولوژی شهرها را به جهنمی برای ساکنان آن تبدیل کرده، از سوی دیگر توسعه بی‌رویه شهرها و ساختارهای افقی و عمودی بناها، آلودگی صوتی و هوا ناشی از کثرت وجود و تردد وسایل حمل و نقل، دست به دست داده و سلامت شهروندان را به شدت تهدید می‌کنند.
بازتاب نگرش پژوهشگران از چنان حالات معطوف به افزونی و تمرکز جمعیت در سطح منطقه‌ای و برآیند آن تاثیرگذاری مستقیم بر کیفیت محیط زیست دارد که در نتیجه گردش کیفی زندگی و توسعه پایدار در روند هستی در گستره جغرافیایی را کم‌اثر می‌کند.
در واکاوی تاریخ معماری و شهرسازی درمی‌یابیم که انسان‌ها از ادوار گذشته ضرورت احداث باغ و فضای سبز در محیط زیست خود را دریافته بودند. ایرانیان دیرین عصر هم اطراف شهرهای مسکونی‌شان و درخت و باغ وجود داشته و حتی در دوران‌های نه‌چندان دور دارای بوستان‌های تفریحی بودند. نمونه‌ای از این باغ و تفریحگاه‌ها باغ اصفهان، باغ فین کاشان و ارم شیراز هستند.
فضاهای سبز ریشه حیاتی سلامت
بوستان‌ها و فضاهای سبز ریشه بسیار حیاتی سلامت انسان‌ها هستند اما عوامل آلاینده و بازدارنده هوای پاک، مشکلاتی برای تندرستی شهروندان به وجود آورده‌اند.
«قاسمی» بازنشسته، در آفتاب ملایم و سکوت یک پارک روی نیمکت نشسته و روزنامه می‌خواند. او که بازنشسته است با این نظر در خصوص نقش بوستان‌ها و فضاهای سرسبز در تندرستی انسان، توضیح می‌دهد: «ازدیاد شدید وسایل حمل و نقل و بلندسازی‌ بناهای روبه رشد عوامل آلایندگی و مانع جریان هوای شهر هستند که به تدریج باعث بیماری‌های مختلف برخی شهروندان شده‌اند. بنابراین، توسعه هرچه بیشتر پارک و فضای سبز توسط دستگاه‌های مربوطه نیاز عمومی است. افراد هم نقش حیاتی دارند که به پایداری و تندرستی جامعه کمک کنند.»
پارک‌ها محل استراحت دوری
 ازآلودگی هوا
در جریان گفت‌وگو با او موقعی که اظهار می‌کند مغازه گل‌فروشی دارد کمی شگفت‌‌زده می‌شوم. کسی که همواره با انواع گل‌ها سروکار دارد و از بوی خوش و طراوت گل‌ها لذت و بهره می‌برد به پارک آمده است آن هم برای اولین بار. البته دلیل هم دارد.
روی نیمکت می‌نشینم. نظرش را درباره اهمیت و فواید بوستان‌ها در جریان زندگی می‌پرسم. «علی بهمنی» با بیان این که اولین بار است به پارک آمده پاسخ می‌دهد: «بوستان‌ها محل مناسب استراحت، استفاده از هوای پاکیزه و دوری از آلودگی هوا و صدای ماشین‌ها است.» او بعد به عصای کنار دستش اشاره می‌کند و می‌افزاید: «چندماه پیش در خیابان با یک جوان موتورسوار تصادف کرده و خطای موتورسوار را بخشیده است اما چند روز بعد متوجه می‌شود عضوی از بدنش سخت آسیب دیده است طوری که نتوانسته به کسب و کار مغازه گل‌فروشی‌اش بپردازد. حالا فرزند پسرش در مغازه کار می‌کند. بعد‌از مدت‌ها پزشک معالج توصیه کرده با عصا و آرام می‌تواند در روز مقداری راه برود. او به این بوستان که دور از محل سکونتش هست آمده است. می‌پرسم اطراف محل‌شان بوستان نیست؟ توضیح می‌دهد: «حوالی میدان سپاه، میدان امام‌حسین، پل‌چوبی تا دروازه شمیران بوستان نیست. فقط انتهای خیابان نامجو یک بوستان کوچک هست که بیشتر محل بازی بچه‌ها است و جایی مناسب برای استراحت و آسایش خانواده‌ها نیست امکانات ورزشی هم ندارد درحالی که جمعیت محله‌های یاد شده بسیار است. برخی مردم ساکن این محله‌ها در فرصت‌های فراغت صبح مخصوصاً عصرهای تابستان با وسایلی از قبیل چهارپایه تاشو، زیرانداز مناسب و بعضی با سور و سات چای در فضای پیاده‌رو می‌نشینند و ساعتی را با گپ و تماشای ماشین و عابران سپری می‌کنند. بدین صورت از یکنواختی آپارتمان‌نشینی و از حالت بی‌حوصلگی دور می‌شوند.»
در ادامه گزارش نگاهی به یک مطلب پژوهشی محور کارکرد زیست‌محیطی فضای سبز می‌کنیم که «مهم‌ترین اثرات فضای سبز در شهرها را کارکردهای زیست‌محیطی آنها می‌خواند. براین مبنا شهرها به عنوان محیط زیست جامعه انسانی معنی‌دار می‌شود و با آثار سوء گسترش صنعت و کاربری نادرست تکنولوژی مقابله نموده سبب افزایش کیفیت زیستی شهرها می‌شوند. در این حالت در زمان حاضر شهرسازی از بعد مهم بودن محیط زیست شهری اهمیت به‌سزایی یافته و به عنوان ضروری‌ترین عنصر توسعه پایدار مطرح می‌باشد. لیکن از سوی دیگر افزایش روزافزون جمعیت باعث تخریب منابع طبیعی، محیط‌زیست و سبب آلودگی هوا شده است و این درحالی است که حفظ محیط‌زیست در اصل 50 قانون اساسی وظیفه همگان تلقی می‌شود.
مهم‌ترین اثرات فضای سبز در شهرها
ادامه نگاه پژوهشی، گویای کاهش آلودگی هوا و آلودگی صوتی، تعدیل دما، افزایش رطوبت نسبی، تلطیف هوا و جذب گرد و غبار است اما سایر تأثیرات فضای سبز در شهرها نسبی هستند ولی مجموعه آثار فضای سبز وجود آن‌ها را در شهرها اجتناب‌ناپذیر می‌کند به‌طوری که بدون این مجموعه ممکن نیست شهرها (آن‌گونه که باید) پایدار بمانند. بنابراین اگر فضای سبز به عنوان جزیی از بافت شهرها و نیز بخشی از خدمات شهری ضرورت یافته باشد نمی‌تواند جدا از نیازهای جامعه شهری باشد. از این‌رو فضای سبز باید ازنظر کمی و کیفی متناسب با حجم فیزیکی شهر، ساختمان‌ها، باتوجه به شرایط (خیابان‌ها و جاده‌ها) و نیازهای جامعه از لحاظ روانی، گذران اوقات فراغت و نیازهای بهداشتی اکولوژیکی، شهر ساخته شود تا بتوان به عنوان فضای سبز فعال بازدهی زیست‌محیطی مستمری داشته باشد.
کارکرد اجتماعی، فرهنگی و...
واکاوی محوری موضوع اهمیت فضای سبز در توسعه پایدار شهری با اعتنا به مجموعه پژوهشی کارکردهای کلی مربوطه حاکی از آن است که این فضاها هم از دیدگاه تأمین نیازهای زیست محیطی شهرنشینان و هم از نظر تأمین فضاهای فراغتی ارتباط و تعامل اجتماعی آن جایگاهی درخور اهمیت دارد. در اینجا به مهم‌ترین کارکردهای فضاهای سبز در شهرها اشاره می‌شود؛ پارک‌ها بهترین محل برای آرامش و رفع خستگی هستند. امروزه کارکرد تفریحی پارک‌ها و فضای سبز جایگزین بخشی از کارکردهای تفریحی خانواده، روابط همسایگی و محلی، بازار و... شده است. پارک‌ها و فضای سبز را می‌توان در زمره مراکز تأمین‌کننده بهداشت، جان و روان افراد دانست و نقش گسترده فضای سبز در تمرکز اعصاب بر کسی پوشیده نیست. پارک‌ها هم‌چنین زمینه‌ساز روابط نانوشته سازمان یافته‌ای هستند که باتوجه به نیازهای اقشار مختلف اجتماعی شکل می‌گیرد و دوام می‌یابند. کارکرد دیگر فضاهای سبز کاربری بازی و سرگرمی و در پرورش جسم و ذهن کودکان سهم مؤثری دارند هرچند وسایل بازی اندک دارند لیکن خلاقیت را برای کودکان فراهم می‌سازند. از طرفی پارک‌ها نیز جنبه اقتصادی دارند به‌رغم این که جایگاه گردش و آرامش هستند، اما به دلیل حضور گسترده مردم در آن‌ها جای مناسب و پررونق برای عرضه کالای مختلف موردنیاز گردشگران هستند. در یک تقسیم‌بندی کلی می‌توان از آثار اجتماعی ناشی از ایجاد و گسترش فضای سبز شهر را به این صورت ارائه کرد:« آثار جامعه‌شناختی، فرهنگی، روان‌شناختی روحی و روانی.»
در ادامه نگرشی به کارکردهای پارک‌ها و فضاهای سبز داریم که عملکردشان را می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد به این عبارت که فضاهای سبز شهری و بوستان‌ها که عملکردهای اجتماعی دارند. این فضاها برای عموم مردم در گذراندن اوقات فراغت، تفریح، گردهمایی‌های اجتماعی و فرهنگی مورد استفاده قرار می‌گیرند. مورد دیگر فضای سبز نیمه آن‌ها است که نسبت به فضاهای عمومی محدودترند مانند محوطه‌های باز بیمارستان‌ها و نظایر آن‌ها. نوع دیگر فضای سبز معابر و خیابان‌های شهری‌اند که به‌طور معمول درختکاری حاشیه باریکی از حدفاصل پیاده‌رو و سواره‌رو را تشکیل می‌دهند. نمونه دیگر فضای سبز خصوصی شامل کلیه فضاها از جمله باغچه و باغ‌های موجود است که استفاده آن‌ها محدود به مالکان‌شان می‌باشد.