درک فضائل ماه رجب و خودسازی برای ورود به شعبان و رمضان

 

 

 

حسن ‌رضایی

از عبدالله بن عباس نقل است که چون ماه رجب فرا می‌رسید، مسلمانان اطراف پیامبر حلقه می‌زدند و پیامبر پس از ثنای خداوند و یادی از پیامبران پیش از خود می‌فرمود: «ای مسلمانان! ماه بزرگ و با برکتی بر شما سایه افکنده است و آن ماه اَصَبّ است که رحمت الهی بر کسی که او را‌ پرستش می‌کند فرو می‌ریزد مگر مشرک یا کسی که بدعتی را در اسلام اظهار و ایجاد کرده است. به راستی که در ماه رجب شبی است که هر کس در آن بیدار باشد و نماز گزارد خداوند جسدش را بر آتش حرام می‌کند و هزار مَلِک با او مصافحه می‌کنند و هزار ملک تا همانند آن روز برای او استغفار می‌کنند. سپس فرمود: هر کس روزی از ماه رجب را روزه بگیرد، از ترس روز قیامت در امان است و از آتش جهنم نجات می‌یابد.» ماه رجب در نزد عارفان و اهل سیر و سلوک از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. علامه طهرانی در تمام ایام سال به ماه رجب از همۀ شهرها و ماه‌ها اهتمام بیشتری داشت و بر این باور بود که ماه رمضان برای عامّۀ مردم سودمندتر است ولی ماه رجب برای خصوص سالکان الی الله نفعش از ماه رمضان بیشتر است و تأثیراتی که در ماه رجب بر نَفْس وارد می‌شود آن تأثیرات، تأثیرات عمیق‌تر و زیربنایی‌تری است. وی همچنان به مراقبه شدید در این ماه توصیه می‌کرد.

علامه طهرانی از سید علی قاضی طباطبایی (بر اساس دستورالعمل مکتوبی از ایشان خطاب به شاگردانش)، توصیه‌هایی را درباره ماه‌های رجب، شعبان و رمضان و به‌خصوص ماه رجب نقل کرده است که عبارتند از: «توبه، خواندن نمازهای واجب با نوافلش در حد امکان، خواندن نماز ظهر در وقت فضیلت، تأکید فراوان بر خواندن نماز شب و توجه به نقش بسیار مؤثرش در سیر و سلوک برای رسیدن به مراتب کمال، قرائت قرآن کریم در نافله‌های شب، مداومت بر سجدۀ یونسیه و گفتن ذکر یونسیه در سجده، زیارت مشهدِ اعظم، یعنی حرم امام علی(ع) و سایر مشاهد مشرفۀ اهل‌بیت(ع) و مساجد معظمه مانند: مسجد‌‌الحرام، مسجدالنبی ، مسجد کوفه، مسجد سهله و... مداومت بر تسبیحات حضرت زهرا(س) پس از نمازها، دعا برای فرج امام مهدی(عج) در قنوت نماز وتر، در هر روز، در همه اوقات و همه دعاها، خواندن زیارت جامعه کبیره در روز جمعه، قرائت قرآن روزانه حداقل یک جزء، شتاب در دیدار و زیارت فراوان برادران نیکوکار، التزام به زیارت قبور.»

از ایام‌البیض تا اعمال‌ ام‌داوود

بر این ‌اساس، جایگاه والای ماه رجب در نزد عارفان بالله و سالکان طریق الی‌الله مشخص می‌شود. از جمله شب‌های بزرگ و باعظمت ماه رجب شب جمعه اول این ماه است. معروف به لیلهًْ‌الرغائب، اعمال مخصوصی در این شب ذکر شده که به واسطه آن اعمال برکات و پاداش فراوان بر انسان سرازیر می‌شود. از جمله فضیلت ماه رجب آن است که ایام‌البیض در آن واقع شده یعنی روز سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم و اعتکاف برای خدا و روزه‌داری، در آموزه‌های دینی بر آن تأکید شده است و نیز ولادت حضرت امیرالمؤمنین علی‌(ع) در روز سیزدهم همین ماه واقع شده. روز بیست‌وهفتم ماه رجب روز مبعوث ‌شدن پیامبر اسلام (ص) به رسالت و پیامبری است و روزه ‌گرفتن در این روز مستحب و ثواب ویژه دارد برای هر کدام از این شب‌ها اعمال مخصوصی ذکر شده که جای توضیح آن نیست برای اطلاع بیشتر به مفاتیح‌الجنان مرحوم شیخ عباس قمی مراجعه‌ نمایید.

یکی از عبادت‌ها و دعاهای معروف که در ماه رجب به انجام آن تأکید شده، اعمال‌ ام‌داوود است. در کتب حدیث نقل شده، جوانی در عراق که اهل معرفت بود به دست منصور دوانیقی به مدت طولانی در زندان او گرفتار شده بود که نامش داوود بود. مادرش تاب‌وتوان خود را در فراق پسر ازدست‌داده بود، روزی به خدمت امام صادق‌(ع) رفت و داستان را نقل کرد و از آن حضرت چاره‌جویی نمود. حضرت فرمود: آیا می‌دانی این ماه، ماه رجب است و دعا در آن زود به اجابت می‌رسد. آنچه را که می‌گویم دقیقاً انجام ده تا فرزندت از زندان رهایی یابد. ابتدا سه روز، سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم رجب را روزه بدار و روز پانزدهم هنگام ظهر غسل کن و 8 رکعت نماز به‌جا بیاور. (کیفیت نماز در مفاتیح‌الجنان ذکر شده به آن مراجعه کنید). همین که نماز را خواند پس از مدّت کمی پسرش آزاد شد پس از آن ام‌داوود خدمت امام صادق‌(ع) رسید و پس از عرض سلام خبر رهایی پسرش را به او رساند. امام صادق‌(ع) فرمود: منصور دوانیقی در یکی از شب‌ها جدّم علی بن ابی‌طالب‌(ع) را در خواب دید که به او هشدار داد: هرچه زودتر فرزندم داوود را آزاد کن و گرنه تو را در آتش می‌اندازم. منصور هنگامی که آتش را در مقابل خود دید دستور داد که داوود را آزاد کنند.

اگر معتکف نمی‌شوید به اعتکاف‌کنندگان سر بزنید

سرگرمی به مشغولیات دنیا اما غالباً فرصت توجه به این غنایم معنوی و ابدی را از ما می‌گیرد. 

حجت‌الاسلام اسحاقیان، کارشناس مسائل فرهنگی در همین زمینه به گزارشگر کیهان می‌گوید: «بسیاری از اوقات برای ما سخت است که مشغول ادعیه، اعمال و روزه مورد تأکید در ماه رجب شویم. ولی حضور در جمع‌ها، اعتکاف‌ها، مساجد، اماکن مقدسه و حضور در جمع افرادی که به این عبادات مشغول‌اند و انس با افرادی که اهل اعمال ماه رجب هستند، خیلی کمک می‌کند تا در این مسیر قرار بگیریم. یعنی چون خداوند انسان را اجتماعی آفریده است و محیط بسیار بر روی او اثرگذار است، به‌خاطر همین افراد خوب است تا سعی کنند خودشان را در این محیط‌ها قرار بدهند. ولو اینکه بخواهند خادم معتکفین باشند یا شده به ‌صورت موقت به محل اعتکاف بروند و حال‌وهوای معتکفین را از دور ببینند. حضور در جلساتی که بزرگان برگزار می‌کنند یا برنامه‌هایی که در مساجد هست - الان می‌بینید که مساجد بعد از نمازها دعاهای ماه رجب را می‌خوانند - هم می‌تواند خیلی مؤثر باشد. قرار گرفتن در این محیط‌ها مؤثر است. درست است که الان ما با پیشرفت رسانه و رسوخ رسانه در همه زوایای زندگی افراد می‌توانیم اطلاعات بسیاری درباره فضیلت اعمال این ماه کسب کنیم و در این زمینه آگاهی پیدا کنیم، اما صرف دانستن نمی‌تواند ما را به حرکت در این زمینه وادار کند.»

حجت‌الاسلام اسحاقیان در تشریح جایگاه ماه رجب در مسیر تقرب الی‌الله می‌افزاید: «وقتی می‌خواهیم کسی، چیزی یا پدیده‌ای را تعظیم کنیم و بزرگ بشماریم، کلمه رجب را برایش به‌کار می‌بریم. این ماهی است که از سوی خداوند متعال و به‌تبع آن، اولیای دین ما تعظیم شده و بزرگ داشته شده است. یکی دیگر از اسامی ماه رجب، اصب است. چون در این ماه رحمت خدا مانند آب بارانی که ریزش شدید پیدا می‌کند، به سمت اهل دنیا ریزان است. شهرالله الاصم یکی دیگر از اسامی ماه رجب در روایات است. اصم یعنی ماه آرام و بی‌صدا که جنگ و درگیری در آن ممنوع است. به ماه رجب، ماه اکرم هم گفته‌اند که به کرامت این ماه و جایگاه آن در نزد خداوند متعال اشاره دارد. یکی دیگر از اسامی این ماه، شهرالاستغفار است. ماه توبه و طلب آمرزش در درگاه الهی. نام دیگری که برای ماه رجب در برخی ادله آمده است، ماه عتیق است. یعنی ماهی است که در آن بندگان خدا به واسطه استغفار در این ماه، از عذاب خدا نجات پیدا می‌کنند. باز یکی از اسامی دیگر ماه رجب، رجب‌الفرد است.»

شست‌وشویی کن و آنگه به خرابات خرام!

این کارشناس مسائل دینی در تشریح دلیل این نام‌گذاری می‌گوید: «ما در اسلام چهار ماه داریم که ماه حرام محسوب می‌شوند. قبل از اسلام، در این ماه‌ها جنگ حرام بوده است و بعد از اینکه اسلام آمد، خداوند متعال این سنت رایج در بین عرب جاهلی را تأیید کرد. علاوه‌بر این، اسلام یک چیزی هم به ویژگی این ماه‌ها اضافه می‌کند و آن این است که در این ماه‌ها عبادت خدا ارزش بیشتری دارد و گناه هم عقاب بیشتری خواهد داشت. یعنی این ماه‌ها حرمت دارد و به احترام آنها عبادت هم در آن ارزش پیدا می‌کند و گناه هم عذابش شدت پیدا می‌کند. یعنی اگر کسی خدای‌نکرده گناهی در ماه‌های دیگر مرتکب می‌شده است در این ماه‌ها مرتکب شود، بیشتر عقوبت خواهد داشت. سه ماه از چهار ماه حرام، پشت‌سرهم قرار گرفته‌اند شامل ذی‌القعده، ذی‌الحجه و محرم. تنها ماه حرامی که از آن سه ماه جداست، ماه رجب است و به همین دلیل به آن رجب‌الفرد می‌گویند.» مسئله فضیلت‌های ماه رجب و راه بهره‌گیری از آن اما طبعاً به همین خلاصه نمی‌شود و باید برای اطلاعات بیشتر و دقیق‌تر به منابع و کتب دینی در این حوزه مراجعه کرد. 

پایان‌بخش این گزارش اما خوب است توصیه رهبر حکیم انقلاب اسلامی درباره ماه رجب و ضرورت استفاده صحیح از این فرصت باشد. ایشان در همین زمینه می‌فرمایند: «بزرگان و اهل معنا و اهل سلوك، ماه رجب را مقدمه‌ ماه رمضان دانسته‌اند. ماه رجب، ماه شعبان، یك آمادگاهی است برای اینكه انسان در ماه مبارك رمضان - كه ماه ضیافت الهی است - بتواند با آمادگی وارد شود. آمادگی به چیست؟ در درجه‌ اول، آمادگی به توجه و حضور قلب است؛ خود را در محضر علم الهی دانستن، در محضر خدا دانستن - «سبحان من احصی كلّ شی‌ء علمه»- همه‌ حالات خود را، حركات خود را، نیّات خود را، خطورات قلبی خود را در معرض و محضر علم الهی دانستن؛ در درجه‌ اول، این مهم است؛ و اگر این حاصل شد، آن وقت توجه ما به كارهایمان، به حرف‌هایمان، به رفت‌وآمدهایمان، به سكوتمان، به گفتنمان، بیشتر خواهد شد؛ توجه می‌کنیم كه چه می‌گوییم، كجا می‌رویم، چه اقدامی می‌کنیم، علیه چه کسی حرف می‌زنیم، به نفع چه کسی حرف می‌زنیم. وقتی انسان خود را در محضر الهی دانست، بیشتر متوجه كارها و حركات و رفتار خود می‌شود. عمده‌ اشكالات ما به‌خاطر غفلتی است كه از رفتار و اعمالِ خودمان می‌کنیم. وقتی انسان از حال غفلت خارج شود، توجه كند كه دارد دیده می‌شود، محاسبه می‌شود - انّا كنّا نستنسخ ما كنتم تعملون- همه‌ حركات او، كارهای او در محضر پروردگار است، طبعاً مراعات می‌کند.

با این حالت، با یك طهارتی، با یك نزاهت و پاكیزگی‌ای، انسان وارد ماه رمضان شود - «شست‌وشویی كن و آنگه به خرابات خرام»؛ شست‌وشو كرده وارد ماه رمضان شود - آن وقت در محضر ضیافت الهی حداكثر بهره را خواهد برد. ماه رجب را با این چشم نگاه كنید.»