مهربانی و مهرورزی شاخصه مؤمنان

 

 

نرگس دوست‌محمدی

با نگاهی به آموزه‌های قرآنی دانسته می‌شود که خدا منشا و خاستگاه مهربانی و مهرورزی است که در انسان‌ها خودنمایی و بروز می‌کند؛ این بدان معناست که هر که به خدا نزدیک‌تر و ایمان قوی‌تر داشته باشد و تقوای الهی پیشه کند، رحمت الهی در او تجلی و ظهور کامل‌تر و تمام‌تری دارد؛ زیرا جایگاه رافت و رحمت‌، قلب انسان است که عرش الله است. 

این خداست که در دل های مؤمنان تصرف می‌کنند و آنان را به سوی مظهریت در کمالی چون مودت و رحمت و رافت و ودود و مانند آن می‌کشاند.(حدید، آیه 27؛ آل عمران، آیه 159؛ روم، آیه 21)

ارزش و آثار مهربانی مؤمنان

بی گمان شناخت آثار و نشانه‌های مهربانی و مهرورزی می‌تواند انسان را به سوی این امر تشویق کند؛ از همین رو قرآن به این آثار و  نشانه‌ها توجه داده است. 

آرامش و سکونت روانی به ویژه در میان همسران از مهم‌ترین تجلیات مودت و رحمت است(روم، آیه 21)؛ زیرا خدا به سبب ازدواج میان همسران یک ارتباط قوی مودت و رحمت را ایجاد می‌کند. خروجی این عنایت خاص الهی نسبت به همسران، دستیابی به سکونت و آرامش روانی است.(همان) البته از نظر قرآن، انسان‌ها موجودی اجتماعی آفریده شده‌اند و همواره نیاز به جفت دارند؛ اما از آنجا که مرد و زن دو جنس متفاوت از لحاظ بدنی و روانی هستند؛ برای ایجاد سکونت و آرامش در زندگی لازم است تا عناصری به عنوان ملات عمل کند و دو جنس متفاوت را به هم بچسباند و در کنار هم محکم و استوار در قالب کانون خانواده قرار دهد. از نظر قرآن، این عناصر چسبان همان مودت و رحمت است که خدا در میان همسران قرار می‌دهد که پیش از آن وجود نداشته است.(همان) 

از این آیه و آیات دیگر قرآن، این نکته نیز فهمیده می‌شود که نمی‌توان میان دو جنس مرد و زن بیگانه توقع مودت و رحمت را پیش از ازدواج داشت؛ زیرا قراردادن این دو عنصر(مودت و رحمت) به عنوان ملات و عامل چسبندگی‌،پس از ازدواج است، نه پیش از آن. پس آنچه میان مرد و زن بیگانه پیش از ازدواج تحقق می‌یابد از جنس مودت و رحمت نیست؛ بلکه مثلا از مصادیق شهوت و مانند آن است؛ چنان‌که به خوبی می‌توان در روابط بیرون از ساحت خانواده مشاهده کرد که نوعی استثمار جنسی در قالب دروغین عشق تحقق می‌یابد که هیچ بنیان و بنیادی ندارد و به آسانی همچون تارهای عنکبوت سست و بی‌بنیاد بوده و بسادگی از هم می‌پاشد. همچنین از این آیه و آیات دیگر دانسته می‌شود که خلقت زن و مرد مبتنی بر عنصر «نفس» مشترک است.(روم، آیه 21؛ نساء، آیه 1) پس تفاوت‌های آفرینشی در غیر از عنصر اساسی انسانیت یعنی نفس است؛ یعنی نفس زن و مرد مشترک است، اما از جهاتی چون کالبد و نیازهای بدنی و عناصر روانی ظاهری متفاوت هستند. بنابراین، درحقیقت وجودی‌، زن و مرد یکسان هستند، چنان‌که آثار بهشت و دوزخ برای آنان یکسان است؛ اما در برخی از احکام ظاهری ناظر به کالبد و ظاهر، متفاوت هستند. همین تفاوت ظاهری نیاز دارد تا ملاتی بر عنصر اصلی نفس افزوده شود تا قدرت چسبندگی را تقویت کرده و بنیان خانواده را استوار سازد. لذا مودت و رحمت قرار داده می‌شود تا امکان آرامش روانی نیز تامین و تضمین گردد.(روم، آیه 21) رحمت رحیمی و مهربانی خاص دل‌ها را برای تربیت و پرورش آماده می‌سازد و دل را به سمت و سویی هدایت می‌کند که موجب رشد است؛ از همین رو خدا با دو اسم رحمان و رحیم به انسان عنایت می‌کند و او را تحت پرورش قرار می‌دهد(حمد، آیات 1 و 3) و هر کس دیگر نیز باید این‌گونه شیوه را در پیش گیرد تا تاثیرگذار باشد؛ زیرا رحمت و مهربانی است که دل را آماده پذیرش پرورش می‌کند. در همین ارتباط باید گفت که رفتار از سر مهربانی و شفقت است که موجب پذیرش هدایت و اصلاح جامعه می‌شود (آل عمران، آیه 159؛ بقره، آیه 54؛ یونس، آیات 84 و 85)؛ چنان‌که اگر کسی بخواهد تفضل و رضای الهی را به دست آورد باید نسبت به مؤمنان رحمت و مهربانی داشته باشد.(فتح، آیه 29) از نظر قرآن، مهربانی و شفقت است که ابزار جلب و تجمع مردم و پرهیز از اختلافات است.(آل عمران، آیه 159) در حقیقت استفاده از مهربانی و شفقت در رفتارهای اجتماعی عامل انسجام اجتماعی است؛ از همین رو خدا به این امر توجه می‌دهد و پیامبر(ص) را بدان می‌ستاید تا دیگران نیز به این ابزار متوسل شوند.(همان) همان گونه که مهربانی و رحمت عامل انسجام اجتماعی و جلب مردم به سوی انسان است، همچنین یکی از مهم‌ترین ابزارها در تحقق آرامش میان خانواده است.(روم، آیه 21) مهربانی و مهرورزی چنان ارزش و اهمیت دارد که خدا آن را از مصادیق آیات الهی در میان زن و شوهر دانسته(روم، آیه 21) و روحیه عطوفت و رافت را از ارزش‌های والای انسانی برمی شمارد(توبه، آیه 128؛ مریم، آیه 13) و مهربانی را به عنوان یک شاخص ارزشی به ویژه میان امام و امت(توبه، آیه 128)  و والدین و فرزندان(مریم، آیه 13؛ اسراء، آیات 23 و 24) مورد توصیه قرار می‌دهد (بلد، آیه 17) و پیامبرش را به عنوان اسوه مؤمنان معرفی می‌کند(احزاب، آیه 21) و تاسی به رفتار اجتماعی و مردمداری ایشان را تشویق و ترغیب می‌کند(آل عمران، آیه 159)؛ زیرا تاکید بر این خصلت پیامبر(ص) ترغیب دیگران به این امر به عنوان اخلاق نیک است.

همچنین خدا یکی از ویژگی‌های اصحاب یمین از اهل بهشت را داشتن خصلت مهربانی (بلد، آیات 17 و 18) می‌داند و به پیامبر(ص) و مؤمنان توصیه می‌کند تا نه تنها نسبت به مؤمنان دیگر، بلکه به خویشان خود هم عطوفت ورزیده و مراقب احوال آنان باشند.(نساء، آیه 1)  در ارزش و اهمیت نیکی و مهربانی همین بس که می‌تواند نه تنها عامل انسجام اجتماعی و تقرب میان امت باشد، بلکه می‌تواند دشمنی را به دوستی تبدیل کند؛ البته به شرط آنکه شخص پاسخ بدی دیگران را به نیکی بدهد تا این‌گونه‌،دوستی گرم و صمیمی ایجاد شود.(فصلت، آیه 34) در حقیقت کسانی که در مقام عفو و گذشت از سطح احسان عام به احسان خاص و اکرام و ایثار می‌رسند بدی را با نیکی پاسخ می‌دهند و این‌گونه دشمنان را به دوستان صمیمی تبدیل می‌کنند.(همان) اینها همان «عبادالرحمن» در اصطلاح قرآنی هستند که بدی را با کرامت پاسخ می‌دهند که همان نیکی در برابر بدی است.(فرقان، آیات 62 تا 76)