شایستگان مدح و ستایش در قــرآن

 

 

حسین نصیر زاده

مدح نقیض هجو به معنای ستایش در برابر کار اختیاری و غیر اختیاری است، در حالی که حمد ستایش در امور اختیاری و شکر تنها در مقابل نعمت است.

مدح می‌تواند پسندیده و ناپسند باشد؛ از همین رو خدا به مدح اعمال صالح مؤمنان می‌پردازد(بقره، آیه 267)، و در مقابل، نسبت به توقع ستایش از دیگران یا خودستایی‌، واکنش منفی نشان می‌دهد و آن را ناپسند می‌شمارد. از این بدتر و ناپسندتر، انتظار مدح و ثنا در برابر عمل انجام نشده است(آل عمران، آیات 175 و 188)؛ چنان‌که برخی از عالمان اهل کتاب از پیروان خویش در برابر کار نکرده انتظار مدح و ستایش داشتند که خدا آنان را سرزنش کرده و تهدید به عذاب دردناک در قیامت می‌کند.(همان) البته باید توجه داشت که انسان نباید خودستایی کند و انتظار مدح و ستایش دیگران را داشته باشد، اما گاه لازم است انسان شناخته شود تا مردم از آنان سرمشق گیرند. از همین رو حضرت ابراهیم(ع) در قالب دعا از خدا می‌خواهد تا مورد ستایش آیندگان قرار گیرد: وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (شعراء، آیات 69 و 84)؛ زیرا «لسان صدق» همان ستایشی است که از سوی آیندگان در حق ایشان انجام می‌شود و سرمشق آیندگان می‌گردد.(مجمع البیان، ج 7 و 8، ص 304؛ المیزان، ج 15، ص 312)

قرآن چه کسانی را ستایش کرده است؟

از نگاه قرآن، کسانی شایسته مدح و ستایش هستند که دارای اعمال صالح به ویژه خاص باشند. مجموعه اعمال صالح و فضائل اخلاقی از جمله اسباب مدح و ستایش است که خدا و خلق را به ستایش وا می‌دارد. این مجموعه بزرگ شامل بیش از هفتاد صفت اخلاقی و عمل صالح است که در قرآن به آنها توجه داده شده و خدا مؤمنان را به‌خاطر آنها مدح کرده است. بر همین اساس، خدا کسانی را که دارای صفات و فضائل و اعمال صالح زیر باشند ستوده است: اخلاص در عبادت و اطاعت از او(انعام، آیه 52؛ کهف، آیه 28؛ ص، آیات 45 و 46)، اخلاق عظیم(قلم، آیه 4)، رعایت ادب در برخورد با دیگران(قصص، آیات 54 و 55)، احسان(بقره، آیه 195؛ آل عمران، آیه 172)، فروتنی در برابر خدا(حج، آیه 34)، اطعام خالصانه(انسان، آیات 10 تا 12)، قصد قربت(انسان، آیات 5 تا 9)، اجتناب از تکبر در برابر حق و پذیرش آن(مائده، آیات 82 و 83)، انفاق به دیگران(بقره، آیه 367؛ حج، آیه 35)، ایثارگری و ترجیح انفاق به دیگران در صورت نیاز و احتیاج و علاقه به آن(حشر، آیه 9؛ انسان، آیه 8)، ایمان به خدا(بقره، آیه 62؛ آل عمران، آیات 110 و 113 و 114)، امر به معروف و وادار کردن دیگران به خیر و نیکی(همان)،  اقامه نماز(حج، آیه 35)، امر به خانواده برای نماز و زکات (مریم، آیات 54 و 55)،انابه و رجوع مکرر به خدا و توجه به او(هود، آیه 75؛ ص، آیات 17 و 24 و 30 و 41 و 42)، اعراض از باطل و رفتارها و گفتارهای ناحق(قصص، آیات 54 و 55)، امانتداری و امین بودن(قصص، آیه 26)، باقیات‌صالحات(کهف، آیه 46؛ مریم، آیه 76)، حلم و بردباری(هود، آیه 75)،بصیرت و بینش درونی(انعام، آیه 104؛ ص 45)، تزکیه و پاکی نفس(مریم، آیات 12 و 13)، تبری از اعمال ظالمان(تحریم، آیه 11)، تبلیغ اسلام و رسالت الهی همراه با خشیت از خدا(احزاب، آیه 39)، تسلیم در برابر خدا و کتاب الله به ویژه به هنگام تلاوت قرآن(بقره، آیه 121؛ ل عمران، آیه 113؛ اسراء، آیه 107)، تشویق به ثواب و تبلیغ آن در پرتو ایمان و عمل صالح(قصص، آیات 79 و 80)، تشویق به صبر در راه ایمان و عمل صالح برای نیل به ثواب الهی(همان)، تقوای الهی و رسیدن به مقام متقین

(اعراف، آیه 26؛ توبه، آیات 4 و 7)، تلاوت آیات خدا(بقره، آیه 121؛ آل عمران، آیه 113)، مقام محمود حاصل شده از تهجد در شب(اسراء، آیه 79؛ مزمل، آیه 20)، جهاد در راه خدا(بقره، آیه 218؛ توبه، آیه 20)، بهره مندی از حکمت الهی(بقره، آیات 251 و 269)، تشکیل حکومت مورد تایید الهی(بقره، آیه 251؛ ص، آیات 20 و 26)، خشوع و فروتنی در برابر خدا(بقره، آیه 45؛ آل عمران، آیه 199)، خوف از خدا(رعد، آیه 21؛ طه، آیه 3؛ انبیاء، آیات 28 و 49)، خوف ابرار از قیامت(انسان، آیات 5 تا 9)، خوف و امید به هنگام مناجات و دعا به درگاه خدا(انبیاء، آیات 89 و 90؛ قصص، آیه 54)، سعه صدر و برخورد نیک با مخاطبان در هنگام سخن گفتن(توبه، آیه 61؛ حجر، آیه 47)، شب زنده داری و مناجات با خدا و قرائت قرآن(مزمل، آیه 20؛ آل عمران، آیات 113 و 114)، سبقت و شتاب در انجام کارهای خیر و نیک(آل عمران، آیات 113 و 114 و 133)، شکرگزاری از نعمت‌های الهی(آل عمران، آیه 145؛ نحل، آیات 120 و 121)، صالح بودن و اصلاح خویشتن(بقره،، آیه 130؛ آل عمران، آیات 39 و 46)، شکیبایی(بقره، آیات 155 و 177)، صداقت و درستی در ایمان(نساء، آیه 69؛ مائده، آیه 75)، صداقت در وعده(مریم، آیات 54 و 55)، عبادت و بندگی(بقره، آیه 133؛ نساء، آیه 172)، عفت و پاکدامنی(انبیاء، آیه 91؛ تحریم، آیه 12)، عفو و گذشت از لغزش و خطای دیگران(یوسف، آیات 91 و 92)، بهره‌مندی از علم(بقره، آیات 31 و 151)، مهار غضب (شوری، آیات 37)، مهار تمایلات جنسی(آل عمران، آیه 39)، مهربانی با دیگران(آل عمران، آیه 159؛ توبه، آیه 128)، نرم دلی و نرم خویی(توبه، آیات 112؛ هود، آیه 75)، نصرت و یاری دین خدا(انفال، آیات 72 و 74؛ حشر، آیه 8)، نصرت و یاری پیامبر(اعراف، آیه 157)، نهی از منکر(آل عمران، آیات 104 و 114)،نیکی به دیگران(بقره، آیات 177 و 189)، وفای به عهد(بقره، آیه 177؛ آل عمران، آیه 76)، وفای به نذر از سوی ابرار(بقره، آیه 270؛ آل عمران، آیه 35)، هجرت در راه خدا(بقره، آیه 218؛ آل عمران، آیه 195)، پذیرش هدایت الهی(بقره، آیات 38 و 157)، شهادت در راه خدا.(احزاب، آیه 23)

مدح ناپسند و خودستایی

برخی از مردم گرفتار مدح دیگران هستند. این مداحی گاه بر اساس حق و حقیقت و نشان دادن حقانیت و معرفی سرمشق‌های نیک و راهنمایی است که بسیار کم اتفاق می‌افتد؛ اما بسیاری از مردم به مدح و ستایش دیگران به شکل تملق اقدام می‌کنند. از این بدتر کسانی هستند که به خودستایی می‌پردازند و این‌گونه خود را در مسیر باطل قرار می‌دهند و همه زحمات حتی مثبت و صالح خویش را تباه می‌کنند. از نظر آموزه‌های قرآنی، کسانی از خودستایی می‌رهند که متوجه ناپسندی عمل خود باشند و خود را مبرا از نفس اماره ندانند، بلکه بر این باور باشند که مغفرت و رحمت رحیمی الهی(یوسف، آیه 35) و عنایت خاص به بندگان است که آنان را تزکیه و پاک کرده است.(نساء، آیه 49؛ نجم، آیه 32) برخی از کسانی که به خودستایی گرفتار می‌شوند، کسانی‌اند که قدرت و ثروت خود را برخاسته از توانایی خویش می‌دانند و دیگران را به سبب فقدان قدرت و ثروت تحقیر می‌کنند.(زخرف، آیات 51 و 52) .(همان آیات)