رابطه دنیا و آخرت (1) (پرسش و پاسخ)
پرسش:
از منظر آموزههای عقلانی و وحیانی دنیا و آخرت چه نوع رابطهای با یکدیگر دارند و باور به آخرت چه آثاری در زندگی فردی و اجتماعی انسان دارد؟
پاسخ:
جایگاه و اهمیت بحث معاد
1- در آموزههای وحیانی اسلام، بحث معاد یکی از اصول مسلم و به تعبیری مهمترین رکن دین اسلام پس از اصل توحید به شمار میرود. شهید مطهری(ره) در این باره میگوید: «پیغمبران و به ویژه آنچه از قرآن درباره پیغمبر ما استفاده میشود، آمدهاند تا مردم را به این دو حقیقت «توحید و آخرت» مومن و معتقدکنند»(معاد، ص 13)
2- منشأ ایمان به آخرت، بیش از هر چیز وحی الهی است که به وسیله پیامبران به بشر ابلاغ شده و قرآن نیز با شیوههای گوناگون به اثبات معاد پرداخته و به شبهات منکران آن پاسخ گفته است، ولی وجود عالم آخرت از طریق عقل و فطرت نیز اثبات میشود. زیرا عقل انسان پس از شناخت خداوند و عدالت و حکمت او در مییابد که باید جهانی پس از دنیا وجود داشته باشد تا در آن هرکس به جزای اعمال خویش برسد. چنانکه وجود نداشتن آخرت به این معنا است که آفرینش آسمانها و زمین و دیگر موجودات بیهوده است و این با حکمت خداوند منافات دارد.
3- ایمان به این موضوع که انسان برای بقا آفریده شده است و این بقا در سایه زندگی آخرت تحقق مییابد. امام علی(ع) میفرماید: «اعلم یا بنی! انک خلقت للاخرهًْ لاللدنیا» پسرم! بدان که تو برای آخرت آفریده شدهای نه برای دنیا. (نهجالبلاغه- نامه 31) همچنین آن حضرت میفرماید: «الدنیا خلقت لغیرها و لم تخلق لنفسها» دنیا برای رسیدن به آخرت آفریده شده است نه برای رسیدن به خود دنیا (نهجالبلاغه، حکمت 463)
4- زندگی این جهان با زندگی آخرت، رابطه مستقیم دارد. پیامبر اکرم(ص) میفرماید: «الدنیا مزرعه الاخره» دنیا کشتزار آخرت است.
(مجموعه ورام، ج 1، ص 183)
5- دنیا جایگاه مناسبی برای محاسبه اعمال نیست. با اینکه نتیجه و مکافات بعضی رفتارها در دنیا گریبانگیر انسان میشود، ولی در سطح کلان دنیای محدود،ظرفیت پاداش و کیفر کردار ما را ندارد.
1- پیوند ناگسستنی رابطه دنیا و آخرت
از منظر آموزههای وحیانی اسلام، دنیا و آخرت، ارتباطی نزدیک و ناگسستنی با هم دارند،به گونهای که آخرت، تجلیگاه نیتها و کار و کوشش انسانها است. شهید مطهری(ره) درباره پیوستگی زندگی دنیا و آخرت میگوید: «انسان در آن دنیا آن چنان است که اینجا خودش را بسازد. اینجا اگر خودش را کامل بسازد، آنجا کامل است. اگر ناقص بسازد، ناقص است.
گر خودش را کور قرار بدهد،آنجا کور است، و اگر خودش را کر قرار بدهد،آنجا کر است، و اگر خودش را از صورت انسانیت خارج کرده و به صورت حیوان از انواع حیوانات دیگر در آورده باشد، در آنجا به صورت همان حیوان محشور میشود... الدنیا مزرعه الاخرهًْ» (معاد، ص 16) امام علی(ع) در این رابطه میفرماید: «مرارهًْ الدنیا، حلاوهًْ الاخرهًْ، و حلاوهًْ الدنیا مرارهًْ الاخرهًْ» تلخ کامی دنیا، شیرینی آخرت و شیرینی دنیای حرام تلخی آخرت است.(نهجالبلاغه- حکمت 251) همچنین آن حضرت میفرماید: «علیک بالاخرهًْ تاتک الدنیا صاغرهًْ» به آخرت چنگ زن، دنیا خود به خواری پیش تو خواهد آمد. (میزانالحکمه، محمدی ری شهری(ره)، ج 1 ص 96)
بنابراین اعتقاد به آخرت در صورتی در کردار آدمی تأثیرگذار خواهد بود که میان زندگی دنیا و آخرت رابطه پیوسته و تنگاتنگی وجود داشته باشد. این رابطه در واقع میان اعمال اختیاری انسان در دنیا و سعادت یا شقاوت آخرت است. این رابطه از نوع رابطههای قراردادی و جعلی نیست، بلکه رابطهای تکوینی و وجودی میان عمل و نتیجه آن در آخرت است. برخی این رابطه را فراتر از رابطه علت و معلولی دانسته و از آن به رابطه عینیت و اتحاد یاد کردهاند. از آیات و روایات این گونه استنباط میشود که اعمال دنیایی ما دارای صورتهای آخرتی است که به صورت نعمت یا عذاب ظاهر میشود.
بنابراین عقاید،اخلاق و اعمال ما در دنیا،تعیین کننده سرنوشتمان در آخرت،خواهد بود. در واقع چهره آن جهانی ما همان صورت است که در دنیا برای خویش ساختهایم. زیرا آخرت چیزی جز باطن دنیا نیست «کافران فقط ظاهر زندگی دنیا را میدانند ولی آنها از آخرت غافل هستند (روم-7)
2- منافات نداشتن نعمتهای دنیا با آخرت
دنیا و نعمتهای دنیایی همگی از آیات و مظاهر الهی هستند که وجود و عظمت خداوند و خالق هستی را متجلی میسازند. در هیچ جایی از آیات و روایات از نعمتهای خداوند نکوهش نشده و اگر جایی نیز از نفی دنیا سخن به میان آمده، مراد نفس دنیا نیست بلکه دوستی و حب دنیا و وابستگی به آن منظور است که ریشه همه خطاها خواهد بود. «حب الدنیا رأس کل خطیئه»(کافی، ج 2، ح 8)
به تعبیر شهید مطهری(ره): «اگر انبیا مسئله آخرت را مطرح کردهاند، به دنبال مسئله زندگی است»(تکامل اجتماعی انسان، ص 74) پیامبر اکرم(ص) به یکی از اصحابش به نام «جویبر» فرمود: چقدر خوب بود زن میگرفتی و خانواده تشکیل میدادی، و به این زندگی انفرادی خاتمه میدادی تا هم نیاز تو به زن برآورده شود و هم آن زن در کار دنیا و آخرت کمک کار تو باشد» (داستان راستان، شهید مطهری(ره)، ج 2، ص 12)
لذا براساس آموزههای وحیانی زن از نشانههای حضرت حق و یار و یاور مرد در کار دنیا و آخرت است.
(ادامه دارد)