ضرورت توجه به نتایج پویش ملی سلامت- بخش نخست
بیماریهای خاموش قرن راههای شناسایی و کنترل آنها
گالیا توانگر
82 درصد بار بیماریها و یا عمده مرگ و میری که در جوامع رخ میدهد به دلیل بیماریهای غیرواگیر است. حدود ۴۰ درصد مرگومیر در کشور به دلیل بیماریهای قلبی و عروقی است و با تاکید بر اهمیت افزایش آگاهی درباره بیماریهای غیرواگیر در گام اول غربالگری این دو بیماری تحت عنوان «پویش ملی غربالگری پرفشاری خون و دیابت» انجام شد.
۳۷ میلیون و ۲۶۶ هزار و ۳۳۹ نفر تا زمان تهیه این گزارش در «پویش ملی سلامت» در زمینه بیماریهای پرفشاری خون و دیابت در سطح کشور، غربالگری شدهاند. از این تعداد ۷۱۷ هزار و ۶۴۴ نفر با احتمال ابتلا به پرفشاری خون و ۴۱۰ هزار و ۳۰۴ نفر با احتمال دیابت شناسایی شدند. منظور از «احتمال دیابت» قند خون ۱۲۶ به بالا و منظور از «احتمال پرفشاری خون»، عدد ۱۴۰ روی ۹۰ میلیمتر جیوه (۱۴ روی ۹) به بالاست.
پرفشاری خون و عوارض آن
فشار خون در حالت طبیعی باید کمتر از 8۰/12۰ باشد. در صورتی که فشار خون بین 8۰/12۰ تا 89۹/139 باشد، شخص در معرض ابتلا به فشار خون بالا قرار دارد و فشار خون 9۰/14۰ و بالاتر نشاندهنده ابتلا به بیماری پرفشاری خون است. از دکتر حمید مرادی، پزشک عمومی سؤال میکنم: «چه افراد بیشتر در معرض پرفشاری خون هستند؟» وی پاسخ میدهد: «افزایش فشار خون در بین افراد بالاتر از 45 سال متداول است. در این بین سهم مردان بیش از زنان است. این آمار در افراد بالای 65 سال بهعکس است بهنحویکه زنان بیشتر تحتتأثیر پرفشاری خون قرار میگیرند. داشتن سابقه خانوادگی از عوامل افزاینده ریسک ابتلا به فشار خون بالا است. همچنین نژاد نیز در افزایش ریسک ابتلا به این بیماری مؤثر است؛ چنانکه فشار خون بالا و عوارض ناشی از آن در سیاهپوستان بیشتر مشاهده شده است. همچنین حدود 60 درصد از افراد دیابتیک شرایط پرفشاری خون را تجربه کردهاند. آمارها حاکی از آن است که از هر 5 فرد مبتلا به پرفشاری خون،1 نفر از ابتلا به این بیماری آگاه نیست که این مهم، از عمدهترین ریسک فاکتورهای حمله قلبی و سکته مغزی است. عدم درمان مناسب برای فشار خون بالا میتواند منجر به ایجاد آسیبهای قلبی، مغزی، کلیوی، ریوی و اختلال در گردش خون بدون هیچ علامت خاصی شود.»
وی در ادامه به تبیین علائم فشار خون بالا میپردازد و میگوید: «سردرد شدید، سرگیجه، تنگی نفس، تاری دید، احساس نبض در سر یا گردن، حالت تهوع، خستگی، درد در قفسه سینه، وجود خون در ادرار.»
این پزشک در ادامه به دلایل عمده پرفشاری خون اشاره کرده و برخی از این دلایل را معرفی میکند: «سیگار کشیدن، اضافه وزن و چاقی، کمبود فعالیت فیزیکی، مصرف زیاد نمک و حساسیت به سدیم، استرس، افزایش سن، عوامل ژنتیکی، اختلالات غدد آدرنال و تیروئید، اختلالات خواب، بیماریهای مزمن کلیوی، کمبود ویتامین دی.»
لازم به توضیح است از عوارض فشار خون بالا عبارتاند از: حمله قلبی و سکته مغزی، نارسایی قلبی، سندرومهای متابولیک، مشکلات حافظه و یادگیری، ضخیم، تنگ یا پاره شدن عروق چشم، تضعیف یا تنگ شدن عروق کلیوی، افزایش خطر ابتلا به آنوریسم.»
آنوریسم، رگبرآمدگی، عبارت است از بزرگ شدن یا بیرونزدگی دیواره یک سرخرگ در اثر ضعف دیواره سرخرگ و افزایش قطر سرخرگ بیش از یک و نیم برابر قطر معمول آن رگ.
از دکتر مرادی درباره شیوههای درمان فشار خون بالا سؤال میکنم. وی توضیح میدهد: «بهبود عادات زندگی، ترک سیگار، کاهش وزن، ورزش کردن، خوردن غذاهای کمنمک و کمچرب و دارودرمانی.»
چند نکته مهم در ارتباط با فشار خون
بیماری پر فشاری خون، علامت و نشانه خاصی ندارد. بالای 90 درصد فشار خونهای خفیف و متوسط فاقد علامت هستند و چند سال بعد عوارض آن در بدن بیمار شروع میشود. به همین دلیل فشار خون به قاتل خاموش معروف است.
وقتی فشار خون برای زمان طولانی بالا باشد، میتواند علائمی در بدن ایجاد کند. البته گاهی در فشارهای خیلی بالا و طولانیمدت هم ممکن است شخص هیچ علامتی نداشته باشد و در نتیجه خود بیمار متوجه آن نشود، اما اندامهای متفاوت را دچار نقص و نارسایی کند؛ به این دلیل لازم است افراد فشار خون خود را بهصورت دورهای چک کنند.
به دلیل بیعلامت بودن فشار خون بالا، تعداد زیادی از افراد از بیماری خود اطلاعی ندارند و این زنگ خطری برای سلامت جوامع است. پس برای تشخیص فشارخون بهعنوان یکی از بیماریهای شایع و مهم نباید منتظر علائم باشیم.
قلب یکی از ارگانهایی است که از فشار خون بالا آسیب میبیند. از جمله این که احتمال نارسایی قلبی یا سکتههای قلبی در اثر فشار خون بالا افزایش مییابد.
ریحانه محرابی یکپرستار توضیح میدهد: «شایعترین علامت پر فشاری در واقع بیعلامت بودن آن است، اما برخی علائم، ممکن است مربوط به افزایش فشارهای خیلی بالا باشد. مثل سردرد خصوصاً در پشت سر یا حس فشار یا سنگینی روی سینه. گاهی علت فشار خون بالا یک بیماری خاص است و به همین دلیل باید توسط پزشک بررسی شود که به این موارد فشارخون ثانویه میگوییم. با افزایش سن، شیوع این بیماری بهصورت تصاعدی افزایش پیدا میکند، اما کمتحرکی باعث میشود حتی در سنین پایین و جوانی فرد مبتلا به پرفشاری شود.
مهمترین راه اندازهگیری فشار خون با حالتهای استاندارد است که باید بهصورت دورهای انجام شود.
داروهای فشار خون بسیار متنوع هستند و نوع و دُز آن باید حتماً توسط پزشک تجویز شود.
برای درمان پرفشاری نیازی به علائم نیست و پزشک برای افراد با فشارخون بالا داروی مناسب تجویز میکند.»
دیابت و خطر عدم آگاهی
تخمین زده میشود که حدود یکسوم از افراد مبتلا به دیابت، از بیماری خود اطلاع ندارند.
حتماً تاکنون نام دیابت را بارهاوبارها شنیدهاید؛ احتمال دارد تعدادی از اطرافیان یا اعضای خانوادهتان به آن دچار شده باشند. اما با وجود شیوع بالای این بیماری خطرناک، اطلاعات عمومی بسیار کمی درباره این بیماری وجود دارد.
این بیماری که میتواند موجب صدمه دیدن اندامهای مهمی مثل قلب، کلیه و چشمها شود، در صورت تشخیص زودهنگام قابلیت کنترل دارد، اما متأسفانه در بسیاری از افراد، علائم این بیماری تا سالها مشهود نیستند. بر همین اساس است که از دیابت با نام بیماری خاموش قرن یاد میکنند.
در اکثر کشورها، دیابت یکی از سه بیماری مزمن شایع است و میزان ابتلا به آن در کشورهای خاورمیانه بالاتر از میانگین جهانی است. از سوی دیگر، عوارض این بیماری باعث آسیب دیدن نقاط مختلف بدن میشود. به همین دلیل تصمیم گرفتیم بخشی اختصاصی برای اطلاعرسانی جامع درباره دیابت به عزیزان همراه در سایت آزمایشگاه نانو ارومیه راهاندازی کنیم.
اگر علائم اولیه دیابت را دارید، بهتر است در اسرعوقت به پزشک و آزمایشگاه مراجعه کنید تا تشخیص قطعی انجام گیرد. خوشبختانه تشخیص دیابت و نوع آن، پیش دیابت و دیابت بارداری بهسادگی از طریق آزمایش خون امکانپذیر است.
بر اساس آمارهای فدراسیون جهانی دیابت در کشورهای خاورمیانه از هر ۶ نفر، یک نفر به دیابت مبتلاست و یکسوم از این افراد، اطلاعی از بیماری خود ندارند. به دلیل پنهان بودن علائم این بیماری در سالهای اولیه، متأسفانه بسیاری از افراد دیابتی، مدتها بعد متوجه آن میشوند، زمانی که آسیبهایی به بخشهای مختلف بدن وارد شده است.
مجید آذر نوش، کارشناس آزمایشگاه تشخیص طبی توصیه دارد: «افراد با شاخص وزنی BMI بالای ۲۵، افراد ۳۵ سال به بالا (هر سه سال یکبار)، خانمهایی که سابقه دیابت بارداری داشتهاند (هر سه سال یکبار)، افراد مبتلا بهپیش دیابت (هر سال یکبار)، و افراد مبتلا به HIV آزمایشهای تشخیصی دورهای دیابت انجام دهند.
افراد دیابتی نیز باید بهصورت دورهای تستهایی را تحتنظر پزشک معالج انجام دهند تا از وضعیت بیماری و عوارض احتمالی ناشی از آن مانند مشکلات کلیوی یا سطح کلسترول خون اطلاع یابند و در صورت نیاز، برنامه درمانی متفاوتی را در پیش بگیرند.»
حدود ۹۰ درصد افراد مبتلا به دیابت، دیابت نوع ۲ دارند که معمولاً بهآهستگی و در سنین بالای ۴۰ سال ظاهر میشود. علائم اولیه ممکن است واضح نباشند یا اصلاً نشانهای از بیماری وجود نداشته باشد؛ بنابراین ممکن است تا ۱۰ سال طول بکشد که متوجه درگیری با این بیماری شوید. تشخیص زودتر، صدماتِ وارد شده را کاهش داده و درعینحال کنترل آن را سادهتر میکند. بر این اساس، اطلاع از عوامل خطرساز دیابت بسیار مهم است.
افرادی که حتماً باید تست دیابت بدهند
در دیابت نوع یک که به آن دیابت وابسته به انسولین گفته میشود تولید انسولین در بدن کاهش مییابد. این نوع دیابت شیوع کمتری دارد و معمولاً در سن پایینتری شروع میشود.
در دیابت نوع دو که شایعترین نوع دیابت است، مقاومت سلولهای بدن به انسولین رخ میدهد و در سن بالاتری شروع میشود، ولی به علت اضافهوزن، کاهش تحرک و تغذیه نامناسب شیوع آن در جوانان هم افزایش یافته است.
دکتر مرجان موعودی، عضو هیئتعلمی دانشگاه علوم پزشکی بابل از افزایش دیابت در جوانان به علت اضافهوزن، کاهش تحرک و تغذیه نامناسب خبر داده و میگوید: «افراد چاق، بیتحرک، دارای سابقه خانوادگی دیابت، سابقه بیماریهای قلبی عروقی، سابقه دیابت بارداری و افراد بالای 35 سال بدون علامت حتما تستهای غربالگری دیابت را انجام دهند.»
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی بابل از افزایش دیابت در جوانان به علت اضافهوزن، کاهش تحرک و تغذیه نامناسب خبر داده و میافزاید: «افراد چاق، بیتحرک، دارای سابقه خانوادگی دیابت، سابقه بیماریهای قلبی عروقی، سابقه دیابت بارداری و افراد بالای 35 سال بدون علامت حتما تستهای غربالگری دیابت را انجام دهند.»
دکتر موعودی ادامه میدهد: «دیابت یک بیماری با اختلال سوختوساز بدن بوده که با افزایش قند خون مشخص میشود و در سالهای اخیر به علت تغییر در سبک زندگی، فراوانی این بیماری، افزایش پیدا کرده است.»
این فوقتخصص غدد درونریز و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی بابل بیان میکند: «در حال حاضر 537 میلیون نفر در جهان مبتلا به دیابت هستند و پیشبینی میشود تا سال 2030 این میزان به 643 میلیون نفر در جهان افزایش یابد.»
این پزشک با ذکر این نکته که بر اساس مطالعه اخیر 10.5 درصد افراد جهان مبتلا به دیابت هستند، تصریح میکند: «شیوع دیابت در مازندران 14 درصد بوده است.»
دکتر موعودی اذعان میدارد: «افراد مبتلا به دیابت ممکن است بدون علامت باشند و از بیماری خود مطلع نباشند یا به علت پرنوشی، تکرر ادرار، کاهش وزن و مشکلات بینایی مراجعه کنند.»
دکتر مرجان موعودی، با ذکر این نکته که مهمترین اقدام در پیشگیری از دیابت اصلاح سبک زندگی است، اظهار میدارد: «هموطنان باید رژیم غذایی مناسب و متعادل داشته باشند و از صرف غذاهای حاوی قند بالا و کالری زیاد اجتناب کنند.»
این پزشک با اشاره به اینکه استفاده از غذاهای حاوی فیبر میتواند به کاهش جذب قند کمک کند، خاطرنشان میکند: «افرادی که دچار چاقی یا اضافهوزن هستند وزن اضافی را کاهش دهند و فعالیت فیزیکی منظم حداقل 150 دقیقه در هفته با شدت متوسط داشته باشند.»
عضو هیئتعلمی دانشگاه علوم پزشکی بابل با اشاره به اینکه غربالگری و تشخیص زودرس دیابت میتواند در پیشگیری از عوارض دیابت مؤثر باشد، میگوید: «توصیه میشود کلیه افراد بالای 35 سال بدون علامت تستهای غربالگری دیابت را انجام دهند، چون بسیاری از افراد دیابتی از بیماری خود مطلع نیستند و نیز در افراد چاق، بیتحرک، دارای سابقه خانوادگی دیابت، سابقه بیماریهای قلبی عروقی، سابقه دیابت بارداری و سابقه تخمدان پلی کیستیک تستهای غربالگری دیابت انجام شود.»