بررسی تحولات صورتگرفته در گزینش آزمونهای آموزش و پرورش
گامی بلند به سوی گزینش عالمانه و هوشمندانه
محمدامین ساغندی
وزارت آموزش و پرورش در سال جاری تغییرات مثبتی در فرآیند گزینش داوطلبان معلمی ایجاد کرده است. اما لازم است آن را آسیبشناسی کرده و در سالهای آتی بهبود بخشد.
وزارت آموزش و پرورش به عنوان نهادی که نقش تعیینکنندهای در تربیت نیروی انسانی مورد نیاز آینده کشور دارد، درصد قابل توجهی از استخدام دولتی را به خود اختصاص داده است. بخشی از معلمین آموزش و پرورش همواره از طریق دانشگاه فرهنگیان تامین میشود، اما این نهاد برای تکمیل نیروی انسانی موردنیاز خود سالانه افرادی را از طریق آزمونهای استخدامی جذب و بهکارگیری میکند.
چالش مهمی که همواره در موضوع جذب معلم از طریق آزمون استخدامی مطرح میشود، احراز صلاحیتهای مورد نیاز این حرفه در داوطلبان است. چرا که افراد شرکتکننده در آزمونهای استخدامی برخلاف دانشجویان دانشگاه فرهنگیان آموزشهای چهارساله را طی نکردهاند و در این مدت تحت نظارت نبودهاند. بنابراین وزارت آموزش و پرورش از طریق هستههای گزینش خود مراحلی را پس از قبولی داوطلبان در آزمون کتبی تعیین کرده و آنها را ارزیابی میکند. اما سیستم گزینش همواره با انتقادهای مختلفی مواجه بوده است.
در گزارش پیشرو به تحلیل و بررسی جذب معلم از طریق آزمون استخدامی خواهیم پرداخت.
توجه به ابعاد سیاسی - اجتماعی اسلام
در منابع آزمون استخدامی
وزارت آموزش و پرورش در دولت سیزدهم پس از مواجهه با کمبود شدید معلم، توجه بیشتری به آزمونهای استخدامی نشان داد. به نحوی که در سال جاری دو آزمون استخدامی – یکی برای جذب آموزگار ابتدائی و دیگری برای جذب دبیر و هنرآموز مقطع متوسطه – برگزار شد. اما تفاوت مهم این دو آزمون با ادوار پیشین، تحولی بود که در منابع آزمون کتبی و نیز فرآیند گزینش صورت گرفت. در سال جاری به منابع آزمون کتبی آموزگاری و دبیری منابعی اضافه شد که پیش از این سابقه نداشت. کتابهایی چون طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، خدمات متقابل اسلام و ایران، همرزمان حسین(ع) و... که از کتابهای معتبر و مشهور در شناخت اسلام و سیره اهل بیت(ع) هستند، در فهرست مطالعاتی داوطلبان آموزگاری و دبیری قرار گرفتند. این ابتکار آموزش و پرورش تحسین بسیاری از کارشناسان و صاحبنظران را در پی داشت. بهویژه آنکه این منابع ناظر به ابعاد اجتماعی و سیاسی دین مبین اسلام بودند که در آزمونهای پیشین کمتر مورد توجه قرار میگرفتند. همچنین در منابع اختصاصی آزمون نیز منابعی در رابطه با فنون تدریس و روانشناسی تحصیلی گنجانده شد و اسناد بالادستی آموزش و پرورش نیز مورد توجه قرار گرفت.
از نوشتن درسنامه
تا گفتوگو درباره چالشهای مدرسه
تراب وهابی فرد که امسال در آزمون دبیری شرکت کرده و اکنون در یکی از روستاهای جنوب کشور تدریس میکند، در گفتوگو با گزارشگر کیهان درباره گزینشهای پس از آزمون توضیح میدهد: «در بخشی از فرآیند گزینش امسال موضوعی را در درسی که قرار بود تدریس کنیم تعیین میکردند و ما باید برای آن درسنامه مینوشتیم و تدریس میکردیم. صداها ضبط میشد و به گفته خودشان بعدا مورد ارزیابی قرار میگرفت.»
به گفته وهابی فرد، در فرآیند گزینش توانایی معلمین برای مدیریت چالشهای دانشآموزان نیز به صورت عملیاتی ارزیابی شده است. او میگوید: «در قسمتی دیگر بیان میشد که مثلا فلان معضل در مدرسه بهوجود آمده و ما بایستی برای آن راهکاری پیشنهاد میدادیم. راهکار پیشنهادی ما بعدا مورد پرسش و پاسخ و نقد قرار میگرفت. همچنین یک شورای دبیران فرضی تشکیل میشد و داوطلبان بایستی با گفتوگو و تبادل نظر برای مشکلات دانشآموزان چارهجویی میکردند.»
همچنین مصطفی هونجانی از اصفهان که در آزمون آموزگاری پذیرفته شده و اکنون در مقطع ششم ابتدائی تدریس میکند، بخشی از فرآیند ارزیابی داوطلبان را اینگونه تشریح میکند: «برگهای به ما داده میشد که توصیفات مربوط به یک دانشآموز که اختلالاتی داشت روی آن نوشته شده بود. ما باید برای آن اختلال راهکار میدادیم و یک نفر هم در نقش والدین دانشآموز با ما صحبت و ما را به چالش میکشید و بایستی او را قانع میکردیم.»
بنا به اطلاعاتی که از گزینش سالهای پیشین آموزش و پرورش به دست آمده، چنین ارزیابیهایی برای داوطلبان وجود نداشته است. روشن است که با این روشها میتوان افراد دغدغهمند و مبتکر را از صحبتها و راهکارهایی که ارائه میدهند شناخت و آنها را جذب کرد.
عیسی مطواعی نیز که به عنوان کارشناس تحقیقات در یکی از هستههای گزینش آموزش و پرورش استان تهران مشغول به فعالیت است، تحول صورتگرفته در گزینش امسال را اینگونه بیان میکند: «امسال ما در جریان بودیم که مثلا معلمی که قرار بود مکانیک تدریس کند، به یک کارگاه میرفت و توسط یک متخصص مکانیک ارزیابی میشد که چقدر بر رشته خود تسلط دارد. همچنین در بخشی دیگر یک معلم باتجربه داوطلب را به لحاظ تسلط بر فن بیان و شیوه تدریس و... ارزیابی میکرد. درواقع فرآیند گزینش و ارزیابی داوطلبان با توجه به رشتههایشان تخصصیتر شد که در سنوات گذشته اینگونه نبود.»
بررسی یک ادعا: چون شاخصها کمّی نیستند
پس باید کنار گذاشته شوند!
مسائل اعتقادی و مذهبی یکی از مواردی است که همواره در فرآیند گزینش دستگاههای مختلف سنجیده میشود.
عیسی مطواعی در تشریح شاخص پایبندی به دین و مذهب با بیان اینکه هر فرد نسبت به مذهب خودش سنجیده میشود، میگوید: «بعضی اشکال میکنند که مثلا پایبندی به دین و مذهب برای معلم ریاضی یا شیمی چه اهمیتی دارد و چرا فردی که لائیک است و هیچ اعتقاد مذهبی ندارد، نمیتواند معلم شود؟ باید توجه کرد که معلم فارغ از موضوعی که تدریس میکند هم اثرگذاری قابل توجهی بر دانشآموز دارد و عقاید و اخلاقیات او به دانشآموز منتقل میشود. ضمن اینکه این معلم ریاضی یا شیمی ممکن است در آینده ارتقا یافته، معاون یا مدیر مدرسه شود و روشن است که در این صورت اثرات مستقیم و غیرمستقیم بیاعتقادی او بر دانشآموزان چند برابر میگردد. بنابراین در نظام جمهوری اسلامی که بر مبنای اصول و مبانی دینی شکل گرفته و در جامعه ایرانی که به شدت دیندار است، نمیتوان اجازه فعالیت چنین افرادی را در دستگاه تعلیم و تربیت داد. هرچند در بخشهای دیگر جامعه میتوانند فعالیت کنند.»
لزوم نگاه کاربردی در بررسیهای پزشکی
معاینات پزشکی به عنوان بخشی از فرآیند گزینش پس از آزمون کتبی معمولا کمتر از سایر مراحل گزینش مورد انتقاد قرار میگیرد. در معاینه پزشکی پذیرفتهشدگان آزمون استخدامی آموزش و پرورش، مواردی از قبیل بینایی، شنوایی، قد، وزن و... مورد ارزیابی قرار میگیرد تا سلامت نسبی داوطلبان و توانایی جسمی آنها برای ایفای وظایف معلمی احراز شود. آنطور که از شواهد پیداست، در سال 1402 سختگیری آموزش و پرورش در معاینات پزشکی نسبت به گذشته کمتر شده است. با این حال برخی افراد انتقادهایی به آن دارند.
شهاب فیضی فارغالتحصیل الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران یکی از افرادی است که به خاطر مشکل پزشکی در گزینش آزمون دبیری 1402 پذیرفته نشده است. او در تشریح علت رد شدنش میگوید: «چشمهای من به صورت مادرزادی دارای اختلال نیستاگموس هستند که باعث میشود در دیدن جزئیات و نوشتهها از فاصله چهار-پنج متری و بیشتر دچار مشکل شوم. در معاینه چشم که با استفاده از چارت بیناییسنجی صورت میگیرد، من قادر به تشخیص اکثر علامتها نبودم و به همین دلیل عذر مرا خواستند.»
تا اینجا به نظر میرسد علت رد آقای فیضی موجه باشد. اما او در ادامه توضیح میدهد: «اختلال نیستاگموس اختلال خاصی است که فقط در تشخیص جزئیات از فاصله تقریبا دور مشکل ایجاد میکند و من اشیا و نوشتههای نزدیک را بهخوبی میبینم و فعالیتهای روزمره خود را بهخوبی انجام میدهم. من در بهترین دانشگاه کشور تحصیل کردهام و در خواندن و نوشتن و کار با رایانه و... مشکل خاصی ندارم. برای کسی مثل من که میخواهد دبیر معارف اسلامیشود، دیدن نوشتههای دور چه ضرورتی دارد؟»
در واقع این داوطلب معلمی با توجه به شاخصهای کمّی معاینه پزشکی واجد صلاحیت معلمی نبوده است و کمیسیون پزشکی با نظر به این شاخصها بینایی او را بسیار ضعیف ارزیابی کردهاند. اما به نظر میرسد اکتفا به شاخصهای عددی مناسب نیست و بینایی داوطلبان باید به صورت عملیاتی و با ملاحظه رشتهای که میخواهند در آن تدریس کنند ارزیابی شود.
به خاطر یک مسئله فقهی کمیاب، جوان را رد نکنید
رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله خامنهای نیز توجه خاصی به مقوله گزینش در دستگاههای دولتی و آموزش و پرورش دارند که گرچه ذکر همه آنها در این نوشتار ممکن نیست اما با مرور آنها میتوان دو محور مهم را استخراج نمود؛ اول تاکید بر اصل ضرورت و اهمیت گزینش و دوم توصیههایی در رابطه با کیفیت آن. ایشان همچنین در برخی از بیانات خود به رویههای نادرست در امر گزینش صراحتا انتقاد کردهاند. به عنوان مثال رهبر انقلاب در ارتباط تصویری با اجلاس سالانه آموزش و پرورش مورخ 11/6/99 پس از تاکید بر رعایت صلاحیتهای دینی و اخلاقی در جذب معلمین فرمودند: «ما یک سابقه نامطلوبی در امر گزینش از سالهای قبل در جاهای مختلف داشتهایم که معیارهای گزینش، معیارهای درستی نبوده؛ فرض کنید مثلاً راجع به فلان مسئله فقهیِ خیلی کمیاب که از یک فقیه هم آدم بپرسد، معلوم نیست حاضر باشد بتواند جواب بدهد، از یک جوانی بپرسند که اگر جواب نداد، رد بشود؛ این کارها را نکنید. یک گزینش درست و حسابیِ کاملاً خردمندانه و صحیح انجام بگیرد.»
رهبر معظم انقلاب همچنین در همین سخنرانی بر لزوم جذب معلم صرفا از طریق دانشگاه فرهنگیان و دانشگاه شهید رجائی تاکید کردند. اما پیداست که این امر هنوز تحقق پیدا نکرده است و بخش قابل توجهی از معلمین از طریق آزمونهای استخدامی وارد بدنه آموزش و پرورش میشوند. بنا به اخبار منتشرشده در سال آینده تنها 25 هزار معلم از طریق دانشگاه فرهنگیان جذب خواهند شد و آموزش و پرورش مابقی معلمین موردنیاز خود را از طریق آزمونهای استخدامی جذب خواهد کرد. این کار گرچه مطلوب نیست ولی به نظر میرسد با بهبود سیستم گزینش و احراز صلاحیت داوطلبان بتوان آسیبهای آن را تا حدودی مدیریت نمود. همانگونه که امسال نیز نسبت به سالهای گذشته تحول مثبت و محسوسی در فرآیند گزینش مشاهده شد.
امسال وقت بیشتری برای امور محتوایی داشتیم
عیسی مطواعی در گفتوگو با ما ابعاد دیگری از این تحول را بیان میکند: «اتفاق مهمی که امسال در گزینش آموزش و پرورش رخ داد این بود که در فرآیندهای شکلی و اداری بازنگری شد و تسریع قابل توجهی در این امور صورت گرفت. بنابراین همکاران ما وقت بیشتری برای بررسیهای محتوایی مانند تحقیقات و مصاحبه پیدا کردند.» وی همچنین در مورد خطاهایی که از سوی نیروهای گزینش ممکن است رخ دهد میگوید: «ما منکر وجود اشتباه و خطا در فرآیند گزینش نیستیم. در همین تهران مواردی داشتیم که مصاحبهگر سؤالات بیموردی پرسیده بود و سلیقهای عمل کرده بود که وقتی کشف و گزارش داده شد، عذر همه این افراد را خواستیم. در خود سیستم گزینش برای کشف خطای افراد مسئول و احقاق حق داوطلبان سازوکارهایی وجود دارد. مهم این است که به خاطر برخی خطاهای انسانی، کل سیستم را زیر سؤال نبریم.»
در پایان ذکر این نکته حائز اهمیت است که بخش مهمی از کمبود نیروی انسانی آموزش و پرورش که امروزه خود را نشان داده است، محصول عدم اتخاذ تدابیر مناسب از سوی دولتها در دهه 90 است. جدای از آنکه در رابطه با افزایش کیفیت جذب نیز اقدام تحولی در این دهه صورت نگرفته است. بنابراین انتظار میرود این نهاد سرنوشتساز در کنار افزایش ظرفیت جذب خود، هر ساله در فرآیندهای گزینش – چه از طریق دانشگاه فرهنگیان و چه آزمونهای استخدامی – گامی رو به جلو بردارد تا مطالبات رهبر انقلاب پیرامون «گزینش هوشمندانه و عالمانه» محقق شود و لایقترین افراد تعلیم و تربیت نسلهای آینده کشور را برعهده گیرند.