گشوده شدن دروازه‌های سبز دعا در لیالی قدر

خداوند می‏خواهد مقامات معنوی مؤمنان را بالا ببرد، موقعیت خاصی را تمهید و مقطعی از زمان را معین کرده است تا آنان، با اعمال صالح در آن شب، چندین برابر ارزش بیابند. یکی از شاگردان امام ششم(ع) به نام حمران می‏گوید: «به حضرت امام صادق‌(ع) گفتم: مقصود خداوند از اینکه فرموده: شب قدر بهتر از هزار ماه است، چیست؟ فرمود: عمل صالح همچون نماز و زکات و انواع کارهای خیر در آن شب بهتر است از همان اعمال در هزار ماهی که در آن، شب قدر نباشد و اگر خداوند جزای اعمال خیر مؤمنان را چندین برابر نمی‏کرد، آنان به جایی نمی‏رسیدند، ولی خدای متعال، پاداش حسنات را برای آنها، چندین برابر بالا می‏برد تا در قیامت به چشمه‏سار سعادت رهنمون شوند. اگر کسی در چنین شبی، دست به دعا بردارد، گویا بیش از هشتاد سال در حال دعا بوده است و خدا دست ردّ به سینه چنین کسی نمی‏زند، و از درگاه خویش ناامید نمی‏کند.»
اگر چه در مورد شب قدر سؤال‌هایی وجود دارد و به طور مشخص معلوم نیست که دقیقاً چه شبی از سال است؟ اما در بین سه شب قدری که وجود دارد احتمال شب سوم بیشتر است.
در مورد نشانه‌های شب قدر و تفاوت آن با دیگر شب‌های سال نیز روایاتی وجود دارد. محمد بن مسلم می‌گوید: «از امام باقر‌(ع) درباره علامت شب قدر پرسیدم، فرمود: «علامت شب قدر این است که بوی خوش از آن پخش می‌شود. اگر در سرمای زمستان باشد گرم و ملایم و اگر در گرمای تابستان باشد خنک و معتدل و نیکو خواهد بود.» امام صادق‌(ع) نیز در روایت دیگری روز آن را مانند شبش دانسته و می‌فرماید: (لیلهًْ‌القدر فی کل سنهًْ و یومها مثل لیلتها)؛ «شب قدر در هر سالی هست و روز آن مانند شبش نیکوست.»
درخواست‌های شب قدر
حسین افرا ۳۹ساله و ساکن تهران به گزارشگر کیهان می‌گوید: «ماه رمضان ماه مهمانی خداست و روزه‌هایم را می‌گیرم. شب قدر هم در قرآن آمده و به آن اعتقاد قلبی دارم و در این لیالی برای خود و خانواده‌ام دعای فراوان می‌کنم.»
در برخی از مواقع هنگامی که فرد مسلمان با یک موقعیت زمانی یا مکانی ویژه جهت استجابت دعا واقع می‌شود، زبانش از بیان خواسته‌ها قاصر مانده و نمی‌داند از خالق خویش چه بخواهد. این مسئله دلایل گوناگونی می‌تواند داشته باشد. گاه از فرط نشاط و بساطت روح است، گاه از درک بزرگی توفیقی است که نصیبش شده که حتی در بین انبیا نیز دیده می‌شود. سؤال حضرت موسی‌(ع) در این شب عزیز از خداوند از این نوع است، او به خدای خود عرضه داشت: خدایا! می‌خواهم به تو نزدیک شوم. فرمود: قرب من برای کسی است که شب قدر بیدار باشد. گفت: خدایا! رحمتت را می‌خواهم. فرمود: رحمتم از آن کسی است که در شب قدر به مسکینان رحمت کند. گفت: خدایا! جواز گذشتن از پل‌صراط را می‌خواهم. فرمود: آن از آنِ کسی است که در شب قدر صدقه‌ای بدهد. گفت: خدایا! از درختان و میوه‌های بهشتی می‌خواهم. فرمود: آنها برای کسی است که در شب قدر مرا به پاکی یاد کند. گفت: خدایا! رهایی از آتش جهنم را می‌خواهم. فرمود: آن برای کسی است که از گناهانش در شب قدر استغفار کند. گفت: خدایا! خشنودی تو را می‌خواهم. فرمود: خشنودی من از آن کسی است که در شب قدر دو رکعت نماز بخواند. در برخی موارد نیز فرد به‌راستی نمی‌داند که در این موقعیت بزرگ چه چیز از خدای خود بخواهد. در این زمینه روایتی وجود دارد که پیامبر اعظم (ص) صریحاً مشخص فرمود که در شب قدر باید از خدا چه چیزی خواست.
از پیامبر اکرم (ص) سؤال شد که اگر شب قدر را درک کردیم از خدا چه بخواهم؟ فرمود: سلامتی بخواهید.
شب قدر در پرده نهان
ارزش فوق‌العاده عبادت در شب قدر، این شب را همچنان در میان شب‌های ماه مبارک رمضان مخفی و ناشناخته نگه داشته است؛ بدین جهت که مردم به همه این شب‌ها اهمیت دهند. چنان‌که خداوند رضای خود را در میان انواع طاعات پنهان کرده تا مردم به همه طاعات روی‌آورند و غضبش را در میان معاصی پنهان کرده تا از همه بپرهیزند، دوستانش را در میان مردم مخفی کرده تا همه را احترام کنند، اجابت را در میان دعاها پنهان کرده تا به همه دعاها روی‌آورند، اسم اعظم را در میان اسمائش مخفی ساخته تا همه را بزرگ دارند و وقت مرگ را مخفی ساخته تا در همه حال آماده‌باشند. البته این سخن بدین معنا نیست که حضرات معصومین(ع) و اولیای خاص خدا، شب قدر را نمی‏دانستند، بلکه آن را به‌یقین می‏شناختند، ولی آن را به‌عمد و از روی مصلحت فاش نمی‏ساختند.
هر که را اسرار حق آموختند
مُهر کردند و دهانش دوختند
آنچه مؤید این معناست، گفتار صریح پیشوایان معصوم‌(ع) است که مجموع آنها نشان می‌دهد که فرشتگان در شب‌های قدر به خدمت آنان مشرف می‏شدند. برای نمونه، کسی از امام باقر‌(ع) پرسید: آیا شما می‏دانید شب قدر کدام شب است؟ فرمود: کَیْفَ لَا نَعْرِفُ وَ الْمَلَائِکَه تَطُوفُ بِنافِیها چگونه نمی‏دانیم درحالی‌که فرشتگان در آن شب به گرد ما دور می‏زنند.
توسعه طولی زمان
آیا در پرتو شب قدر می‌توان ارزش زمان را دریافت؟ و آیا می‌توان زمان را توسعه داد؟ و فاصله میان خود و هدف‌های مهم و مقدس را کوتاه‌تر کرد و به عمر طولانی دست‌یافت؟ آری اگر شما در یک روز به صد میلیون تومان دست بیابی که آن را در مدت یک سال به دست می‏آوردی، آیا این یک روز برای تو بهتر از یک سال تمام نیست؟ به همین‌گونه است لیلهًْ القدر که به انسانی که قدر آن را بشناسد، چیزی می‏بخشد که مساوی با یک‌عمر دراز است: هشتاد و سه سال و چهار ماه و به تعبیری رساتر: هزار ماه.
لَیْلَهًْ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْر
شب قدر بهتر از هزار ماه است
اسماعیل مهدوی فر یک کارشناس تعلیم‌ و تربیت اسلامی برایمان تبیین می‌کند: «اجل هر یک از ما در نزد خدا معین است و گاه چندان کوتاه است که هر یک از ما نمی‏تواند به یک‌دهم از هدف‌های خود دست بیابد، ولی آیا می‏توان با این واقعیت به چالش و مبارزه برخاست؟ آری. ولی نه بدان صورتی که بیشتر مردم چنان تصور می‏کنند و خواستار درازی عمر خویش می‏شوند و عدّه کسانی که به این آرزوی خود می‏رسند‌ اندک است، بدان سبب که عوامل وفات، فراوان و بیشتر آنها از اراده آدمی بیرون است، پس راه برای درازتر کردن عمر چیست؟ ژرف‌تر کردن آن و از لحظه‌لحظه آن برخوردار شدن است، در پیش خود تصور کن که اگر پاره کوچکی از زمین داشته باشی و نتوانی آن را بزرگ‌تر کنی، چه خواهی کرد؟ ممکن است به بنای ساختمانی بپردازی که بخشی از آن در زمین است و بخشی دیگر در فضا است و سر به ابرها می‏ساید، بعضی از مردمان سال‌های معدودی از عمر داشته و در طول این عمر به انجام‌دادن کارهایی پرداخته‏اند که معادل کار قرن‌های دراز است، مثلاً عمر رسول اکرم(ص) از شصت و سه سال تجاوز نکرد و بیست و سه سال از آن به ایام دعوت او اختصاص داشت، ولی اثر آن از اثر عمر دراز نوح بیشتر است، بلکه از سال‌های عمر همه پیامبران چنین است و به همین‌گونه خداوند رحمان موهبت شب قدر را مخصوص امت او و آن را بهتر از هزار ماه قرارداد تا بتوانند عمر خود را در بُعد سوم (بعد عمق) درازتر کنند.»
وی در ادامه می‌افزاید: «شایسته است که هدف تو در شب قدر تحقق‌یافتن تغییری اساسی و ریشه‏دار در نفس خودت باشد و لازم است که خود را در برابر داور خِرد به محاکمه بخوانی و نابسامانی‌های پیشین و انحرافات جاری آن را تسجیل کنی و عزم بر آن جزم ‌سازی که از همه اینها با پشیمانی از ارتکاب خطا درگذری و به ترک آنها نیت خالص کنی و به خداپناه بری که از گناهان گذشته‏ات درگذرد و در آینده تو را موفق به آن سازد که بر گرد گناه نگردی.»
نزول فرشتگان
یکی دیگر از ویژگی‌های شب قدر، فرودآمدن جبرئیل و انبوهی از فرشتگان آسمان، برای تعیین سرنوشت همراه با خیروبرکت معنوی است. مضارع بودن فعل «تنزّل» حاکی از استمرار نزول فرشته‌هاست. آنها تنها یک‌بار نازل نمی‏شوند تا یک‌بار هم به آسمان صعود کنند، بلکه این نزول و صعود پیوسته از آغاز شب تا طلوع فجر ادامه دارد. فضای آن شب، فضای ملکوتی و سراپا معنویت و نشانه گسترش رحمت خاص الهی در آن ساعات است. ابن عباس از پیامبر اسلام(ص) نقل می‏کند که فرمود: هنگامی که شب قدر می‏شود، فرشتگان بال گستر «سدره‌المنتهی» که جبرئیل یکی از آنهاست فرود می‏آیند درحالی‌که جبرئیل با پرچم‌هایی می‏آید؛ یکی از آنها را بالای قبر من و پرچمی را بر بالای بیت‌المقدس و پرچمی را در مسجدالحرام و پرچمی را بر طور سینا نصب می‏کند و هیچ مؤمن و مؤمنه‏ای در مکانی نمی‏ماند، مگر جبرئیل به وی سلام می‏کند.
صفا و سلامتی
روزی شخصی خدمت یکی از حضرات معصومان علیهم السلام سخن از شب‌های مبارک رمضان و لیالی قدر به میان می‌آورد و از فضیلت آن از حضرت سؤال می‌کند. حضرت شروع به شمردن خصایص و فضائل شب قدر می‌کند. شخصی در مجلس حضور داشت و با شنیدن آن آه حسرتی کشید که چرا شب قدر را به غفلت گذرانیده است. حضرت به او رو کرد و فرمود: «پاداش تو از همه آن کسانی که دیشب (شب قدر) را تا صبح بیدار بودند و عبادت کردند بیشتر است؛ زیرا در آن شب تو آب نوشیدی و یاد از لب‌تشنه اباعبدالله‌(ع) کردی و گفتی: «سلام بر حسین و لعنت بر قاتلان او.» همین مسئله سبب شد که بهترین عبادت را در نامه عملت بنویسند.
امین رشیدی کوچی ساکن شیراز به اهمیت شب قدر اشاره می‌کند و می‌گوید: «باید قدر این فرصت سبز آن را دانست، چون سرنوشت انسان‌ها در این لیالی تعیین می‌شود. من تمام روزه‌هایم را می‌گیرم و باور دارم ماه رمضان از ماه‌های پربرکت است.»
شب قدر، شبِ تقدیر است و تعیین سرنوشت یک‌ساله و لحظات سرنوشت‌ساز، لحظات حساس و اضطراب‏آمیز ازاین‌رو باید آن را شب دلهره دانست، ولی قرآن، سِلم و سلامتی را از ویژگی‌های دیگر آن شب می‏داند و آن را شبی سراسر سلامت معرفی می‏کند. زیرا تعیین مقدرات برای انسان وقتی خطرناک و نگران‌کننده است که آدمی زمان آن را نداند و مهم‏تر آنکه خود وی در تغییر سرنوشتش نقشی ایفا نکند، ولی خداوند از سه جهت بشر را در رقم‌خوردن سرنوشتش سهیم و شریک کرده است:
الف. نخست زمان برنامه‌ریزی و تقدیر را معین کرده و آن را به‌ همگان اعلام داشته است: شب قدر در قلمرو ماه رمضان است و مفسران واقعی قرآن و سخن‌گویان رسمی خدا یعنی پیشوایان معصوم‌(ع) محدوده آن را تنگ‏تر کرده و یکی از شب‌های سه‌گانه 19، 21 و 23 رمضان را شب قدر اعلام کرده‌اند تا با گرامیداشت و حریم‌بندی هر سه شب، سرنوشت و برنامه‏های خداپسند تعیین شود و جالب آن که خود قرآن، ساعات آن را نیز مابین آغاز شب تا طلوع فجر صادق تعیین نموده است.
افزون بر تعیین زمان، ارزش معنوی آن را نیز تبیین و تصریح نموده است که آن شب، بیش از هزار ماه، ارزش عبادی دارد و عظمت آن را با جمله استفهامی و در قالب اسم ظاهر و نه ضمیر و با سه نوبت تکرار، یادآور شده است: «و ما ادریک ما لیلهًْ القدر؟» و تو چه دانی شب قدر چیست؟
افزون بر آنها، خداوند در تعیین سرنوشت بشر، به او حق انتخاب داده و پرونده را از سوی خودش و صاحب سرنوشت، مختومه اعلام نکرده؛ بلکه همچنان باز گذاشته و سرنوشت را به‌صورت مشروط قابل‌تغییر اعلام داشته است و هرکس می‏تواند به‌وسیله توبه و زاری و اطاعت و عبادت و شب‌زنده‌داری، در سرنوشت و مقدرات خود اثر مستقیم بگذارد. پس خطر و نگرانی مزبور برطرف می‏شود و این همان سلامت شب قدر است.