ما ملت امام حسینیم (نگاه)

دکتر داود مهدوی‌زادگان *
هویت ملی پاسخ به پرسش از چیستی ملت است. همان تعریفی که از ملت می‌شود‌، بازگو‌کننده هویت ملی است. در کلی‌ترین تعریف می‌توان گفت هویت ملی عبارت از اجتماع به‌هم پیوسته‌ای از آدمیان در مکانی خاص از کره خاکی است. لکن این تعریف کلی جامع و مانع نیست. یعنی نه بیانگر خصلت‌های کلی جامعه است و نه جدا‌کننده و تمییزدهنده جوامع از یکدیگر است. در نتیجه نمی‌توان در مباحثات و مناظرات فرهنگی و اجتماعی و سیاسی مربوط به جوامع به چنین تعریفی تکیه کرد. ملت‌ها هویت واحدی ندارند تا بتوان تحت تعریف عام و کلی، شرح و توضیح داد.
هنگامی که از جامعه‌ای با عناوین و اوصاف خاصی یاد می‌کنیم، خواسته و ناخواسته، وارد تعریف هویت ملی شده‌ایم. وقتی جامعه به روحیه سازگاری و تسلیم تعریف می‌شود؛ یعنی هویت ملی چنین جامعه‌ای بر سازگاری و تسلیم استوار است. یا وقتی جامعه‌ای به خوی تجاوز و غارتگری توصیف می‌شود‌؛ یعنی هویت ملی آن جامعه بر پایه تجاوز و غارتگری تعریف می‌شود. هویت ملی استعماری عبارت از جامعه است که از جوامع مختلف به نفع و صلاح خود، مطالبه عمران و آبادانی می‌کند. بنابر این، برای جوامع مهم است که هویت ملی خود را چگونه تعریف می‌کنند. زیرا تعریف هویت ملی در ترسیم آینده ملت‌ها نقش اساسی دارد. مهم است که بدانیم چه کسانی و چگونه هویت ملی‌مان را تعریف می‌کنند.
نخبگان از جمله راویان و کاشفان تعریف هویت ملی هستند. چون یکی از دل‌مشغولی‌های آنان تعریف هویت ملی است. از این‌رو، مباحث نخبگان و پژوهشگران درباره خلقیات و اوصاف جامعه دربردارنده هویت ملی است. آنان بر پایه بینش‌ها و مفروضات ایدئولوژیک و اعتقادی و دریافت و برداشت از تجربه زیسته با جامعه خود‌، هویت ملی را تعریف می‌کنند. برخی با نگاه بدبینانه و برخی دیگر با نگاه خوش‌بینانه وارد تعریف هویت ملی می‌شوند. آنان با تکیه بر همین تعاریف درباره جامعه مورد نظر داوری می‌کنند.
روشنفکران ایرانی زیادی در یکصد سال اخیر سعی کرده‌اند تعریف روشنی از هویت ملی ایرانیان ارائه کنند. غالب این تعریفات چندان خوش‌بینانه و دلگرم‌کننده نبوده است. مرحوم مهندس مهدی بازرگان در مقاله «سازگاری ایرانی»، هویت ملی ایران را به جامعه سازگار با شرایط سیاسی تعریف می‌کند. جامعه‌ای که سعی در خطر کردن ندارد و تا جایی که بتواند با شرایط موجود کنار می‌آید. همایون کاتوزیان در جدیدترین نظریه خود با عنوان «جامعه کلنگی»، جامعه ایرانی را به جامعه‌ای تعریف کرده است که کلنگ به دست، مدام در پی تخریب ساخته‌های خود است. استبدادی بودن یکی دیگر از تعاریف روشنفکری از هویت ایرانی است. هریک از تعاریف، اثرات فرهنگی و اجتماعی دارد که باید در جای خود به آنها پرداخت.
اما به تدریج با ظهور و پاگیری اسلام سیاسی در ایران که منجر به وقوع انقلاب اسلامی و تاسیس نظام سیاسی مبتنی بر اصل ولایت فقیه شد، شاهد تعریف روشنگرانه نوینی از هویت ملی ایرانیان هستیم. تعریف جدید مبتنی بر ‌اندیشه عمیق دینی و فلسفی و تاریخی ایران است. به همین خاطر، از همان هنگام طرح آن در جامعه ایرانی مقبولیت عام پیدا کرد و طرفداران بسیار زیادی شیفته و شیدای آن شدند. اهتمام به چنین تعریفی را در جای جای کلام امام خمینی(ره) و مقام معظم رهبری می‌توان سراغ گرفت. چنان‌که این معنا از هویت ملی ایران در برجسته‌ترین شکل آن، در کلام رزمندگان دفاع مقدس، به ویژه در خطابه‌های حماسی فرماندهان و وصیت‌نامه شهدا قابل مطالعه است.
بزرگان زیادی از فرماندهان سلحشور دفاع مقدس در خطابه‌های تاریخی‌شان به مسئله تعریف هویت ملی ایرانیان پرداخته‌اند. اساساً این قشر از نخبگان توجه بیشتری به مسئله هویت ملی می‌کنند. چنان که توجه و التفات سرداران جنگاور به هویت ملی ایرانیان در خطابه‌های سردار اسلام، سپهبد شهید حاج قاسم سلیمانی رحمت‌الله علیه دیده می‌شود. دو جمله معروف و به یادگار مانده ایشان؛ یعنی *ما ملت شهادتیم* و *ما ملت امام حسینیم*‌، از منظر فهم هویت ملی بسیار تأمل‌برانگیز است. شهید سلیمانی با همین دو جمله بر پایه آموزه‌های اسلام سیاسی هویت ملی ایرانیان را تعریف کرده است. این دو تعریف که اتحاد معنایی خاصی با هم دارند، عمیق‌ترین و گسترده‌ترین تعریف از هویت ملی ایرانی است. بنابر این تعریف، ملت ایران یک ملت حسینی است و بر مبنای مکتب امام حسین علیه‌السلام به حیات خود ادامه می‌دهد. ایرانیان با چنین تعریفی از خود، راه مقاومت و نه تسلیم را برگزیده‌اند و از وصف کلنگی بودن فاصله گرفته‌اند و با جدیت موانع پیشرفت و ترقی را از سر راه بر می‌دارند.
بدون شک، شهید سلیمانی نه فقط در عرصه نظامی بلکه در عرصه فرهنگ و هویت ملی صاحب نظری کم‌نظیر است و باید اهل تحقیق به این بعد ناشناخته شهید حاج قاسم سلیمانی بیشتر بپردازند.
_______________________
* استاد جامعه‌شناسی سیاسی و ریاست سازمان سمت