تحقق وعده دولت در استفاده صحیح از ظرفیتهای دیپلماسی (بخش نخست)
شکستن حلقه بسته تعاملات خارجی در دولت سیزدهم
رضا الماسی
«اجازه نمیدهیم مسئله دیپلماسی در وزارت خارجه تنها به مناسبات سیاسی خلاصه شود بلکه مناسبات اقتصادی در متن کار ما قرار خواهد داشت». این رویکرد آیتالله رئیسی به ارتباطات خارجی که در دوران انتخابات مطرح شد، حالا به اولویت اصلی وزارت خارجه تبدیل شده و موضع کشورمان را از انفعال خارج کرده است. با این نگاه، امروز ظرفیتهایی در حوزههای مختلف (به خصوص در حوزه اقتصادی) بر اثر ارتباط با کشورهای خارجی شکوفا شده که حتی تحسین بسیاری از افرادی که دنیا را محدود به آمریکا و چند کشور اروپایی میدیدند برانگیخته است.
دولت سیزدهم در افق روابط خود با جهان تنها اروپا و آمریکا را ندید بلکه تلاش کرد تا از آنچه جغرافیای منطقه در اختیارش قرار داده، بیشترین بهره را در راستای تأمین منافع و سفره مردم ببرد.
این نگرش رئیسجمهور را، «حسین امیرعبداللهیان» وزیر امور خارجه اینگونه توصیف کرده است: «رئیسجمهور به من گفتند که هر جا در آسیا، بین همسایگان و سایر قارههای جهان منافعی برای جمهوری اسلامی ایران وجود داشته باشد و آماده همکاری و کمک باشند؛ من خواهم رفت و هیچ خط قرمزی وجود ندارد.»
ارتباط با «همه» دنیا
دولت در 10 ماه گذشته تلاش کرد، قوانین و خطوط قرمز نانوشتهای که محدوده و مرز سیاست خارجی ایران را تنها در ارتباط با غرب ترسیم کرده و منافع ایران را در مرزهای فرامنطقهای جستوجو میکرد را شکسته و راهی متفاوت در ارتباط با جهان برگزیند. گشایش فصل جدید از روابط با همسایگان و کشورهای منطقه و تلاش برای رفع سوءتفاهمهای موجود، در همین راستا ارزیابی میشود.
طی سالهای گذشته، برخی سیاستها در روابط خارجی موجب سوءاستفاده آمریکا برای اعمال سیاست فشار حداکثری بر مردم ایران شد. درحالی که ایران به واسطه موقعیت ژئوپلیتیکی و همسایگی با ۱۵ کشور و زمینه بهرهمندی از یک بازار حدوداً 600 میلیون نفری میتواند شمار زیادی از تحریمهای ظالمانه را بیاثر سازد و سیاست همسایگی دولت سیزدهم و نگاه به شرق و منطقه، بر اساس راهبرد خنثیسازی تحریمها و در راستای تاکیدات رهبر معظم انقلاب است.
همچنین آیتالله رئیسی در 10 ماه گذشته میزبان وزرای خارجه، مشاوران ویژه رؤسای جمهور کشورهای مختلف هم بوده است. «سرگئی لاوروف» وزیر خارجه روسیه، «فواد حسین» وزیر خارجه عراق، «شاه محمود قریشی» وزیر امور خارجه پاکستان، «رشید مردوف» وزیر امور خارجه ترکمنستان، «توشیمیتسو موتگی» وزیر امور خارجه ژاپن، «مولود چاووشاوغلو» وزیر امور خارجه ترکیه، «فیصل مقداد» وزیر امور خارجه سوریه، «محمد بن عبدالرحمن آلثانی» معاون نخستوزیر و وزیر امور خارجه قطر، «پکاهاویستو» وزیر امور خارجه فنلاند، «سایمون کاوونی» وزیر امور خارجه ایرلند، «بدر بن حمد البوسعیدی» وزیر امور خارجه عمان و «زبیگنیو رائو» وزیر امور خارجه لهستان و «سرگئی لاوروف» وزیر خارجه روسیه از مهمترین وزرا و مقاماتی بودند که علاوه بر دیدار با وزیر امورخارجه ایران با رئیسجمهور هم دیدار کردند.
شیخ «طحنون بن زاید آلنهیان» مشاور امنیت ملی امارات، «علی مملوک» رئیسدفتر امنیت ملی سوریه، ژنرال «ویو فنگ» وزیر دفاع چین، «محمد الحلبوسی» رئیس مجلس عراق هم از مقاماتی بودند که در مدت مسئولیت رئیسجمهور مهمان پاستور بودند.
رئیسجمهور همچنین در 10 ماه مسئولیت خود با همتایان خارجی یا مقامات چین، اتریش، فرانسه، بلژیک، ژاپن، ترکیه، نیکاراگوئه، روسیه، ترکمنستان، ارمنستان، عراق، قزاقستان، قطر، کویت، صربستان، تاجیکستان، اندونزی، سنگال به صورت تلفنی گفتوگو کرد که یکی از نتایج آن تأمین واکسن مورد نیاز کشور بود. عضویت ایران در سازمان شانگهای، حضور در نشست اکو و انعقاد قرارداد سوآپ گازی در کنار امضای معاهدات اقتصادی با کشورهای منطقه، از مهمترین دستاوردهای دولت سیزدهم است که نتیجه ملموس آن گرچه در طولانی مدت دیده خواهد شد اما در کوتاهمدت هم نشان داد که سیاست خارجی میتواند روی دیگری از ارتباط را هم داشته باشد.
جبران کاستیهای گذشته
در توسعه روابط خارجی
در مجموع سید ابراهیم رئیسی با ۳۲ تن از سران کشورهای جهان پیرامون روابط دوجانبه و نیز تحولات منطقهای و فرامنطقهای رایزنی کرده که گستره آن شامل ۴ قاره آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکایی جنوبی است و ۱۲ تن از آنان، سران کشورهای همسایه ایران بودند. البته موارد فوق جدای از رایزنیهای روزانه وزارت امور خارجه است.
واردات بیش از ۱۵۰ میلیون واکسن کرونا، پیگیری احیاء کریدورهای عبوری از خاک ایران، اجرایی شدن توافق همکاری ۲۵ ساله ایران- چین، توافق همکاری ۲۰ ساله ایران- ونزوئلا، توافق همکاری ۲۰ ساله ایران- ترکمنستان، احیاء بندر ایرانی سالیانکا (دریای خزر) در آستاراخان روسیه در راستای فعال شدن کریدور شمال–جنوب، افزایش فروش روزانه نفت و بازگشت درآمد ارزی آن از جمله ره آوردهای ایران در دولت رئیسی بود.
جعفر قنادباشی، کارشناس مسائل سیاسی با اشاره به اقدامات 10 ماه گذشته دولت سیزدهم در عرصه سیاست خارجی، به ایرنا میگوید: «دولت اقدامات مهمی در طی این مدت انجام داده که تعیین اولویت و خط مشیهای کلانی است که میتواند به تأمین منافع ملی، نیازها و تحقق اهداف کشور کمک کند.»
این کارشناس مسائل منطقهای، سیاست اولویت دادن به همسایگان را یکی از راهبردهای بسیار مهم توصیف کرده و میافزاید: «جدیت بخشیدن و عملی کردن سیاست روابط اقتصادی و تجاری با همسایگان هم راهبرد دیگری است که میتواند زمینهساز گسترش روابط اقتصادی هم باشد. اگر این دو خط مشی را بررسی کنیم میبینیم که بهخوبی روال و روند لازم برای اجرای آن فراهم شده است و به معنای آغاز یک راه بوده و بسیار مهم است.»
قنادباشی معتقد است: «ما نباید در عرصه سیاست خارجی منتظر نتایج بسیار کوتاهمدت باشیم بلکه مهم انتخاب راهبرد و تعیین مسیر درستی است که با واقعیتهای جهانی و منطقهای تطابق داشته باشد و در نهایت به تأمین منافع ملی کمک کند.»
او ادامه میدهد: «متاسفانه در گذشته در سیاست خارجی، همسایگان را یا به فراموشی سپرده بودیم و یا در گسترش روابط اهمالورزی کردیم. لذا از بسیاری از قابلیتهایی که با این همسایگان داشته و میتوانستیم متقابلاً از آن استفاده کنیم، محروم ماندهایم. در گذشته روابط ما در خلیج فارس از نظر تجاری متوازن نبود و همه شانس و نیازهایمان را از طریق یک بندر یا کشور تأمین میکردیم که اشتباه بود و ما را در عرصه تجاری و اقتصادی آسیبپذیر کرد. ما اکنون روابط متوازنی را با کشورهای حوزه خلیجفارس برقرار میکنیم بهخصوص عمان و قطر که از جمله کشورهایی هستند که دارای ذخایر ارزی و درآمدهای بسیار خوب و سیاستهای متعادلی هستند و در عرصه افراطگری، کمترین نقشآفرینی را داشتند. همچنین کشورهای همسایهای که در خشکی و یا خزر داریم که آنها نیازمند محصولات ما هستند.»
این تحلیلگر ارشد مسائل غرب آسیا بیان میکند: «اگر ما فقط از طریق گردشگری با همین کشورها وارد همکاری شویم و یا حق ترانزیتی که این کشورها برای حمل کالا برای استفاده از خاک ما و حتی از طریق هوایی پرداخت میکنند را دریافت کنیم، میتوانیم درآمدهای قابل ملاحظهای را دریافت کنیم آن هم در حالی که سیاست اصلی ما عدم اتکا به نفت است.»
قنادباشی درباره ضرورت گره نزدن اقتصاد کشور به برجام میگوید: «یکی از مسائل بسیار مهم و راهبردی که میتواند راه ما را از گذشته جدا کند این است که به کشورهای خارجی متکی نباشیم. سیاست استعماری که این کشورها حدود نیم قرن است بهطور جدی در دنیا دنبال میکنند این است که کشورها را وابسته به خودشان کنند و تصمیمات آنها در سرنوشت سیاسی و اقتصادی کشورها نقشآفرین باشد. ما در اینجا راه خودمان را جدا کردیم و نخواستیم که در آن مسیر حرکت کنیم که به معنای سیاست ضداستعماری جدید در عرصه عمل است که ما به توانمندیهای داخلی مراجعه کنیم. ما ۳۱ استان به لحاظ ابعاد جمعیتی، وسعت و قابلیتها داریم و همین همکاریهای استانی میتواند نیازهای ما را تأمین کنند ما نباید سرنوشت خودمان را به کشورهایی پیوند بزنیم که حاضر هستند ثروت همه ملتها را به دست بیاورند.»
جواد لاریجانی، قائممقام اسبق وزارت خارجه نیز در این باره میگوید: «ما درِ همکاری و گفتوگو را به روی کسی نبستهایم، حتی بر روی آمریکاییها هم نبستیم و به آنها گفتیم یک تعهدی کردید و باید انجام دهید. لذا این دولت، دنیا را محصور در آمریکا و فرانسه ندیده است.»
