علل و برآیند داروهای مانده در منازل (بخش نخست)
مازاد داروهای خانواده در سبد نسخه پزشکی
حفظ تندرستی انسان در این زمانه هزینه گزاف دربردارد از جمله نرخ ویزیت، دارو و به ویژه آن گروه از داروها و ارائه خدمات درمانی که زیر چتر بیمه نمیباشند.
حسن آقایی
حفظ تندرستی انسان در این زمانه هزینه گزاف دربردارد از جمله نرخ ویزیت، دارو و به ویژه آن گروه از داروها و ارائه خدمات درمانی که زیر چتر بیمه نمیباشند. در چنین حال و هوایی آیا نگهداری مازاد داروهای مختلف در خانه بعضا به منظور خوددرمانی برای کاهش هزینههای درمانی است؟ یا به دلیل زیاد بودن اقلام دارو که در نسخهها نوشته شده است و یا دست خود شخص میباشد که پس از خوردن مقداری از داروهای نسخه شده احساس میکند حالش رو به راه و درمان شده است در حالی که پزشکان میگویند این طور نیست و عامل بیماری هم چنان در اندرون بیمار فعال است. روی دیگر سکه داروهای مانده و بدون استفاده که در منزل نگهداری میشوند نزد برخی نقشآفرینی در قالب دکتر (سرخود) و تجویز دارو برای اطرافیان و آشنایان میکند که گاه روند تندرستی را به چالش میکشد اما در همین زمینه معجزه! هم رخ مینماید که مصرف داروهای چند سال پس از تاریخ مصرف، سلامت بیمار را برگردانده است!
یکی از محورهای اصلی گزارش امروز و فردای کیهان علتیابی و نیز به اصطلاح چگونگی سرنوشت داروهای مازاد نزد خانواده است. نکات و نظرات برخی پزشکان، تکنسین دارو و مردم، چنین است: شخص بیمار، داروهای نسخه شده را کاملا باید مصرف کند تا تاثیر در روند درمان داشته باشد، داروی تاریخ مصرف منقضی نباید مصرف شود، داروی دارای تاریخ مصرف معتبر در صورت نیاز باید با نظر پزشک استفاده شود (اگر چه یک دکتر میگوید همه- برای خود پزشک شدهاند!)، بیمار وسط مصرف دارو به دلیل احساس بهبودی از خوردن مابقی دارو خودداری نکند. شهروند دیگری میگوید: اصلا در خانه داروی مازاد ندارد، در صورت مراجعه دیگر بار به پزشک میگویم چه دارویی در خانه موجود است تا دوباره در نسخه ننویسد که این نیز موجب کم شدن هزینه درمان میشود.
مصرف دارو 3-4 سال تاریخ منقضی شده!
از «سخاوتی» پدر دو فرزند خردسال نظرش را درباره علت داروهای مازاد و به مرور مانده نزد خانوادهها میپرسم. وی با پیشخندهای این پاسخ را میدهد: «یک بار بچهام دچار تب و سرماخوردگی شد. از یخچال قرص استامینوفن برای کودکان را بخوردش دادیم که اثر مفید بخشید و حال بچه خوب شد. بعد تاریخ مصرف آن دارو را خواندیم متوجه شدیم یک سال از تاریخ مصرفش گذشته بود!»
این پدر هم چنان با صراحت میافزاید: قرصهای 3-4 سال مانده در یخچال خانه را هر از گاه که نیاز به مصرف رفع بیماری بود استفاده میکردیم. از او که چنان وصف زمان گذشته از نگهداری و مصرف دارو در خانه بیان میکند، میپرسم: حالا به نظرتان چگونه دارویی در صورت نیاز باید مصرف کرد؟، تاکید میکند داروهای مازاد در خانه که باید در جای مناسب نگهداری شده باشند. در صورت احتیاج نخست تاریخ مصرف آنها مورد توجه باشد و با نظر پزشک باید استفاده کرد.»
مصرف دارو با نظر پزشک
«اسماعیل رحیمی» بازنشسته سازمان برنامه و بودجه (سابق) روی صندلی سالن بزرگ یک داروخانه معروف نشسته و منتظر نوبت دریافت دارو است. او درباره داروهای مصرف نشده میگوید، اصلا داروی مازاد در خانه ندارد. چنانچه عضوی از خانوادهاش نیاز به تهیه و مصرف دارو داشته باشد توصیه میکند تا آنجا که لازم است از آن استفاده کند. حتی اگر پس از چند روز خوردن مقداری از داروها احساس کند وضع حالش خوب شده است، مابقی را کنار نگذارد چون پزشک مقدار لازم مصرف داروی را تعیین کرده است. وی هم چنین معتقد است نباید مثلا برای رفع سردرد، خودسرانه از داروی مانده در خانه بخورد.
این شهروند در خصوص داروهای موجود در خانه میافزاید: «شخصا بر این نظرم در صورت نیاز به درمان به پزشک میگویم چه داروهای تاریخ مصرف نگذشته را در منزل داریم. این یادآوری سبب میشود پزشک از برخی داروهای موجود در خانه را در نسخه ننویسد و هزینه درمانی هم کم شود. حالا هم که به پزشک مراجعه میکنم میگویم برخی داروها را دارم، آن را تجویز نکند.»
«دارویی که الان میخواهم از داروخانه بگیرم در خانه ندارم. اگر هم نوع آن از قبل میبود میآوردم تا دکتر از مقدار داروی مورد نظرشان کم کند.»
این مطلب را «احمدی» بازنشسته بانک میگوید با این باور: «در چنان شرایطی هر مقدار داروی مازاد قابل مصرف در خانه، در نسخه تازه نوشته نشود طبعا به همان اندازه از کمیت کلان عرضه آن کاسته نخواهد شد و مورد مصرف بیمار دیگر قرار خواهد گرفت ضمن آن که برای من آن داروی موجود از پیش ،که تحت نظر پزشک استفاده خواهم کرد هزینه مضاعف ندارد که مقرون به صرفه است.»
واکنش طبیعی یک عطسه؛ خوردن دارو
فرهنگ مصرف دارو در بین خیلی از ما مردم یک امر عادی شده است. با دو عطسه کردن، احساس سرگیجه و....، خویشتن را بیمار دانسته و اولین اقدام به خوردن قرص و شربت مانده در خانه و یا رفتن نزد دکتر و داروخانه است. هر دو این اقدام سرخودی است درحالی که بسیار اتفاق افتاده که آن عطسه و سرگیجه واکنش طبیعی و موقتی بودهاند. چنانچه هم نشان ابتلا به بیماری باشد، باید به پزشک مراجعه کرد.
مثلث ایمنی مصرف دارو
«توسلی» کارمند یک شرکت خصوصی موضوع داروهای مازاد در اغلب منازل را تأیید میکند و میگوید: «بارها در محیط اداری، میهمانی، مسافرت و...، فرضاً شخصی دچار دل درد، سردرد، گلو درد و دچار لرزش و ضعف شده بیحرکت مانده است. اطرافیان میپرسند چی شدی؟ طرف اشاره به نفس تنگی میکند. یک نفر یک شیشه شربت از داخل کیفش بیرون میآورد میگوید این شربت سینه است. کمی بخور. دیگری از بیمار میپرسد: خودت قرص میخوری؟ خلاصه هرکس نظری میدهد و شخص حالت عادی پیدا میکند. همه این پرسش و کمک و چارهاندیشیها هیچ ضمانت درمانی ندارد اگرچه شده سردرد یک شخص با دادن یک قرص به او برطرف شده اما این امر نمیتواند همیشگی باشد و مشکل شخص هم رفع شود. نکته مهم در این موارد آن است که همراه داشتن اقلامی از داروها نزد خیلی از افراد یک عادت شده است. در خانه هم نگهداشتن داروهای مختلف یک ضرورت شده است اما آیا این داروها تاریخ مصرفشان نگذشته؟ پرسش مهم دیگر: استفاده خودپذیر شخص از دارو کاری مطمئن است؟... خلاصه کنم؛ برای ایمنی سلامت، مصرف دارو به طور خودسر صحیح نیست. مصرف دارو باید تحت نظر پزشک باشد، پزشک هم داروی زیاد تجویز نکند و داروهای تاریخ گذشته هم نباید در دسترس خانوادهها باشد.»
توسعه فرهنگ مصرف دارو
«علیخانی» که جامعهشناسی خوانده است اعتقاد دارد نگهداشتن داروهای مختلف میتواند دلایل گوناگون داشته باشد. به عنوان مثال اگر پزشک معالج اقلام داروی درمان را زیاد نوشته باشد، بیمار مقداری استفاده کرده و مشکلش برطرف شده مابقی را ناچار نگهداری میکند مورد دیگر ممکن است ربط به وضعیت اقتصادی فرد یا خانوادهای که توان هزینه درمان مشابه قبل را ندارد، داشته باشد. اما موضوع دیگر که شاید بتوان اظهار کرد تقریباً جنبه عمومیتری دارد، نحوه و فرهنگ استفاده ازدارو است. یعنی کسانی با کمترین ناراحتی جسمی به سراغ مصرف دارو میروند. دیده و شنیده شده برخی حتی بدون هیچ عارضه مشهود، دارو میخورند دلیل را پیشگیری مثلاً از سرماخوردگی، گلو درد و از این قبیل مریضیها میدانند. درحالی که بنا به توصیه پزشکان، استفاده از دارو در شرایط اضطراری و لازم هم به صحت و سلامت انسان مقداری زیان میرساند. «بنابراین نظریه معتقدم پزشک با دقت هرچه بیشتر، بیماری فرد را تشخیص بدهد و دارو به حد اعتدال ناشی از همان دقت خود، تجویز کند. همچنین رسانهها در زمینه دارو و مصرف آن، فرهنگ جامعه را نسبت به استفاده درست دارو عمیق تر وسعت دهند.
نه فقط دارو، بلکه هر ماده غذایی بستهبندی شده و مایعات در قوطی و بطری اگر تاریخ مصرفشان گذشته باشد اصلاً قابل مصرف نمیباشند چون براساس استاندارد تهیه و نگهداری میشوند.»«دکتر احمد عامری» استاد دانشگاه علوم پزشکی ایران- با این گفتار، موضوع داروهای اضافه و مانده در خیلی از خانوادهها، بعضاً تاریخ گذشته و گاه استفاده خودسرانه از داروهای مازاد ولو دارای تاریخ قابل مصرف را از زوایای گوناگون شرح و بسط میدهد و فرآیندهای متن و فرع موضوع را در قالب توصیه و نکات ابراز میکند:
خانه نباید داروخانه خانگی باشد
«... هر دارو برای مصرف، مختصر ضرر دارد ولی پزشک تشخیص داده و تجویز میکند که بهطور کلی و به هرحال برای بیمار نفع دارد.» وی در ادامه ضمن تأکید بر این که اگر دارو در انبار، اداره، یخچال و خانه یک روز تاریخ مصرف آن گذشته باشد نباید مصرف شود، اظهار میکند: «چنانچه پزشک نسخه نوشته و دارو دارای تاریخ مصرف معتبر و در یخچال هم بوده باشد، باید با دستور پزشک مصرف شود.»
وی در ادامه با بیان این که خانه نباید داروخانه خانوادگی باشد اضافه میکند: «اگر دکتر دارویی مثلاً آنتیبیوتیک نوشته است ولی بیمار با مصرف آن در 3 یا 2روز فکر میکند حالش خوب شده است باید بداند این خوب شدن نیست بلکه میکروب ضعیف شده است. لذا چنانچه مصرف دارو را ادامه ندهد میکروب بعد از چند روز حالت اولیه را پیدا میکند و مقاوم میشود. مورد دیگر آن است که اگر پزشک دارو برای چند روز داده بیمار مصرف کرده لیکن خوب نشده است نباید اهمال کند. باید به پزشک مراجعه کند بگوید دارو فایده نداشته که حالش بدتر شده است. در اینحال، پزشک مقدار دارو را زیاد و یا آن را تعویض میکند.»
مصرف داروی خودسر خطرناک است
«دکتر عامری»، سپس درباره مصرف خودسرانه دارو میگوید و مثال میزند: «کسی که به میهمانی خانوادگی رفته فرزندش دچار سرفه پیاپی شده و یا فرضاً گلودرد دارد، میزبان میرود از یخچال قرص یا شربت و دارو میآورد به فرزند مهمان میدهد تا حالش خوب شود که متأسفانه این یک رویه خطرناکی است، از طرفی هم احتمال دارد آن داروی نگهداری شده در منزل در شرایط مناسبی نگهداری نشده باشد که خطرناک است.»
توصیه غذایی؛ ذخیرهسازی نکنیم
استاد دانشگاه علوم پزشکی ایران ادامه اظهاراتشان معطوف به فرایندهای نگهداری موادغذایی در یخچال و فریزر میباشد با این پیشگفت که نباید غذای پخته در یخچال گذاشته شود، میافزاید: «غذا در فریزر خاصیت خود را از دست میدهد و اگرچه ضرر ندارد ولی نفع هم ندارد.
نتیجه این توصیه آن است که مواد غذایی: مرغ، ماهی و...، به مقدار کم خریداری کنیم و مدت طولانی نگهداری نکنیم. هر اندازه میتوانیم زمان نگهداری مواد غذایی کوتاه و کم باشد و سعی کنیم خرید مواد غذاییمان به روز یا هفتگی باشد.»
گزارش روز