نگاهی به آثار و برکات ماه مبارک رمضان در ابعاد فردی و اجتماعی-بخش پایانی
آمد رمضان زخواب غفلت برخیز
گالیا توانگر
رمضان ماهی است که ابتدایش رحمت، میانهاش مغفرت و پایانش اجابت دعا و آزادی از جهنم است. رمضان مهمانخانه خوشرنگ و لعابی است که با دستانِ هنرمندِ خالقِ مهر آفرین آذینبندی شده تا بدسلیقگان که ذائقه آنان با هیچ طعمی سازگار نیست برای یکبار هم که شده مهمانِ این مهمانخانه شوند و خود را بیازمایند تا شیفته صاحبخانه آن گردند. این ماهِ دلکش در آسمانِ اقبالِ اهلدلان بردمیده و چاووش خوشآواز آن در کوچههای عاشقی نغمه عشق میخواند. خوشا به حال آنانی که ساغرِ دل را از هرچه غیرِ دوست است خالی میکنند تا لایقِ میل دوست گردیده و ظرفِ فطرتشان را از باده معنوی پُر کنند.
امام صادق(ع) در روایتی فرمودند: روزه، تنها دستکشیدن از آب و غذا نیست و شرایطی دارد که تنها با رعایت آنها، روزه کامل میگردد.
هنگامی که روزه گرفتید: زبان خود را از دروغ نگه دارید، و دیدگانتان را از ناروا بپوشانید، با یکدیگر نزاع مکنید، و بر هم حسد مبرید، و غیبت یکدیگر را نکنید.
با هم بحث و جدل نکنید و با یکدیگر به اختلاف نپردازید و نسبت به هم خشمگین نشوید.
دشنام و ناسزا مگویید، بر یکدیگر ستم نورزید و بیخردی مکنید. از یاد خدا و نماز غفلت مکنید.
چنان باشید که انگار روز قیامت را میبینید و برای روزی که خداوند را دیدار میکنید، توشه برگیرید.
باید در روزهات، ولایت خداوند را داشته باشی و بهوسیله خاموشیِ برخاسته از تفکر درونی، از هرآنچه که خداوند، نهی نموده است در آشکار و نهان پرهیز کنی.
پس اگر این اعمال را به طور کامل انجام دهی، حقیقت روزه را به جا آوردهای.
اما اگر به این اعمال که برایت بیان داشتم بیتفاوت باشی، به همان مقدار از فضل و ثواب روزهات کاسته خواهد شد.
بهراستی روزه، تنها دستکشیدن از طعام و آشامیدنی نیست، بلکه خداوند آن را مانعی در برابر رفتار و گفتاری که روزه را باطل میکند قرار داده است.
چهاندک هستند روزهداران حقیقی و چه بسیارند کسانی که فقط گرسنگی میکشند. (وسائلالشیعه، ج۱۰، ص 166)
روزه اولیها
هفتساله بودم. از همکلاسیهایم شنیدم کـه روزه میگیرند، به همین خاطر از مادرم با اصرار خواستم کـه مرا برای سحری بیدار کند. چقدر آن سفره سحری را دوست داشتم. برای نخستینبار در کنار خانوادهام نشستم و صدای روحبخش دعای سحر را شنیدم. احساس میکردم بزرگ شدهام. البته مادرم گفت کـه چون از بقیه کوچکتر هستم، نمیتوانم روزه کامل بگیرم و روزهام کلهگنجشکی خواهد بود، ولی خواهر و برادرم روزه کامل میگرفتند.
نیما هوشمند یک دانشجو در ادامه به خاطره روزه کلهگنجشکیاش پرداخته و میافزاید: «چند روز روزه کلهگنجشکی گرفتم تا اینکـه یک روز بالاخره قصد کردم کـه روزه کامل بگیرم. ظهر ناهار نخوردم و تشنگی و گرسنگی را تا عصر تحمل کردم. فقط چند ساعت بـه افطار مانده بود کـه تشنگی آنقدر بـه مـن فشار آورد کـه رفتم یک لیوان پر از آب خوردم. بعد از اینکـه تشنگیام رفع شد، عذاب وجدان گرفتم و شروع کردم بـهگریه کردن! مادرم پیش مـن آمد و با مهربانی پرسید: «چراگریه میکنی؟ امروز خدا از تـو خیلی راضی اسـت چون نخستین روزه کامل را گرفتی.»
مـن کـه با این حرف داغ دلم تازهتر شده بود، گریهام شدیدتر شد و با صدای بلند گریه کردم و گفتم: «مامان مـن روزم باطل شد، چون آب خوردم!»
مادرم با مهربانی دستی بـه سرم کشید و گفت: «عزیزم روزت باطل نشده و تـو هنوز روزهای چون هنوز بـه سن تکلیف نرسیدی، روزهات قبول اسـت. تازه اگر حواست نباشد و چیزی بخوری، باز هم روزهات باطل نمیشود.» از این حرف مادرم آنقدر خوشحال شدم کـه حد نداشت.»
بسته به جثه و توان کودک و البته سن، کودک میتواند شروع به روزه کلهگنجشکی کند. روزه کلهگنجشکی حکایت «فاستبقوا الخیرات» است. هر اقدامی در جهت تمرین نیکی و واجبات مشروط به اینکه خلاف حکم شرع نباشد و بیم ضرر و زیان به بدن نباشد و فرد با انجام این مستحب از واجبات بازنماند، پسندیده است.
رؤیا ستارزاده یک کارشناس ارشد تغذیه درباره تغذیه کودکان روزهدار توصیه میکند: «کودکان برای روزههای کلهگنجشکی بهتر است سحری مشابه صبحانه کامل داشته باشند و بهموقع برای سحری برخیزند تا بتوانند مایعات کافی هم مصرف کنند.»
وی درباره روزهداری بچههای چاق توضیح میدهد: «کودکان چاق دو دستهاند؛ در برخی از این کودکان نوسان قند خون بالاست و با کمترین افت دچار گرسنگی و ضعف شدید میشوند و به همین دلیل چاق شدهاند چون بدن به دلایل فیزیولوژیک تحمل گرسنگی ندارد. ولی برخی کودکان چاق مشکلی از نظر نوسان قند خون و افت قند خون ندارند. در این کودکان روزهداری مانند بزرگسالان است. دسته اول باید غذاهایی مصرف کنند که باعث ثبات بیشتر قند خون میشود مانند سحری که در آن حبوبات و تخممرغ و پروتئین نسبت به قند و نشاسته بیشتر باشد. هر قدر قند بیشتری مصرف شود باعث تشدید افت قند خون میشود، زیرا در چند دقیقه اول قند خون بالا میرود و در پاسخ به بالارفتن قند خون، هورمون انسولین ترشح میشود که به یکباره باعث افت شدید قند خون میشود. معمولاً 50 تا 60 گرم مواد قندی برای تحمل روزهای روزهداری پیشنهاد میشود. این شامل مصرف زولبیا و بامیه نیز میشود. باید توجه داشت مصرف آن بیشتر از 100 گرم در روز نباشد.»
چند توصیه برای روزهداری بیماران خاص
فرزاد اشرافی عضو هیئتعلمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، در پاسخ به این سؤال که آیا افرادی که به میگرن مبتلا هستند میتوانند روزه بگیرند یا خیر؟ میگوید: «در موارد خاص حملات میگرنی در ماه مبارک رمضان میتواند تشدید شود. کمخوابی، کاهش مصرف کافئین، کاهش قند خون و کمآبی بدن زمینهساز بروز حملههای میگرنی است.»
وی به افراد مبتلا به سردردهای میگرنی توصیه میکند: «این افراد باید چند ماه قبل از ماه رمضان مصرف کافئین را کاهش دهند تا بدن آنها به کمبود کافئین عادت کند.»
خواب کافی، اجتناب از استرس و پرهیز از مصرف غذاهای حاوی قند بالا توصیه دیگر این متخصص مغز و اعصاب به روزهداران مبتلا به میگرن برای پیشگیری از بروز و یا تشدید حملههای این بیماری است.
استاد تمام دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، درباره روزه گرفتن مبتلایان به ام.اس نیز توضیح میدهد: «بیشتر مبتلایان به بیماری ام.اس که بیماری آنها کنترل شده و درمانهای دارویی را دنبال میکنند، میتوانند مانند سایر افراد روزه بگیرند.»
متخصص بیماریهای مغز و اعصاب دانشگاه با بیان اینکه برخی نشانهها در افراد مبتلا به ام.اس مثل خستگی روزانه، گزگز در اندامها و سرگیجه با گرسنه ماندن تشدید میشود، میگوید: «اگر این علامتها بعد از افطار بهبود پیدا کند، روزه گرفتن برای این افراد منعی ندارد.»
اشرافی همچنین درباره افرادی که به فرمهای پیشرفته ام.اس مبتلا هستند و تحت درمان با داروهای کورتون، ضدتشنج و اسپاسم هستند نیز توصیه میکند: «این افراد هرگز خودسرانه اقدام به روزه گرفتن نکنند و حتماً با متخصص مغز و اعصاب مشورت کنند.»
عضو هیئت علمی دانشگاه نیز در ادامه ارتباط مبتلایان به پارکینسون و روزهداری را مورد توجه قرار داد و خاطرنشان میکند: «افرادی که مبتلا به پارکینسون خفیف و یا متوسط هستند و توسط دارو بیماری خود را کنترل میکنند و یا در طول روز دو تا سه بار دارو مصرف میکنند، میتوانند با جابهجایی ساعات استفاده از دارو، روزه بگیرند.»
وی به مبتلایان پارکینسون توصیه میکند: «از بیخوابی و خستگی مفرط اجتناب کنید همچنین در مواردی که بیماری پارکینسون پیشرفته و فاصله مصرف دارو بین دو تا سه ساعت است و با عدم مصرف دارو اختلالات و نشانههای بیماری تشدید میشود، حتماً باید پیش از اقدام به روزه گرفتن با متخصص مغز و اعصاب مشورت کنند.»
انفاق، مهمترین عمل در ماه مبارک رمضان
امام حسن مجتبی(ع) از زبان پیامبر اسلام (ص) نقل کردند: «اگر کسی گرهای از کار مؤمنی باز کند و مشکل مؤمنی را حل کند مانند این است که ۹ هزار سال خدا را عبادت کرده باشد، درحالیکه روزها را روزه و شبها را به عبادت خدا مشغول است.»
حجتالاسلاموالمسلمین مرادی کارشناس علوم قرآنی درباره اهمیت انفاق در ماه مبارک رمضان میگوید: «در اسلام همواره بر کمک به همنوع و دستگیری از یکدیگر توصیه شده است. بنیآدم اعضای یکدیگرند/ که در آفرینش ز یک گوهرند، چو عضوی به درد آورد روزگار /دگر عضوها را نماند قرار. بر همین اساس بزرگان دین ما همیشه در گفتار و کردار خود به فکر دیگران بودهاند.»
وی در همین راستا میافزاید: «حضرت رسول اکرم (ص) در خطبه شعبانیه میفرمایند: با تشنگی و گرسنگی ماه مبارک رمضان تشنگی و گرسنگی روز قیامت را بچشید و صدقه به فقرا و مسکینان بدهید. در واقع انفاق و دستگیری از دیگران یکی از دستورات دینی ماست که خداوند منان هم در قرآن کریم هر جا دستور به نماز میدهد به دنبال آن دستور به زکات و دستگیری از دیگران نیز اشاره کرده است.»
این کارشناس علوم قرآنی ادامه میدهد: «در آیات اولیه سوره بقره خداوند که صفات متقین را شمارش میکند، میفرمایند: متقین کسانی هستند که نماز را به پا میدارند و از آنچه خداوند به آنها داده انفاق میکنند. در جای دیگر قرآن میفرماید: آن کسانی که اموال خود را انفاق میکنند مثل آن کشاورزی است که دانهای را میکارد و هفت خوشه دارد و از هر خوشهای هفتاد دانه کاشته میشود، در واقع خداوند هرچقدر بخواهد آن مال را زیاد میکند. در روایتها آمده اگر کسی انفاقی را در راه خدا انجام دهد خداوند این انفاق را زیاد میکند. وقتی به سیره و منش بزرگان دین نگاه میکنیم در زندگی تمام ائمه، انفاق جایگاه ویژهای دارد. بهگونهای که حضرت زهرا(س) شب عروسیشان لباس نو خود را به فقیر میبخشند.
امام علی(ع)، حضرت زهرا (س) و خدمهشان نذر کردند سه روز را روزه بگیرند تا حال امام حسن(ع) و امام حسین(ع) که مریض بودند خوب شود؛ وقتی روزه گرفتند در غروب اول فقیر به در منزلشان آمد و افطارشان را به او دادند. روز دوم یتیمی آمد و غذای خود را به او دادند و روز سوم اسیری آمد و غذای خود را به او دادند؛ درحالیکه خودشان نیاز به آن غذا داشتند و گرسنه بودند، همه غذای خود را برای رضای خدا انفاق کردند.»
این کارشناس علوم قرآنی درباره جایگاه ویژه انفاق در ماه رمضان توضیح میدهد: «انفاق در ماه مبارک رمضان یکی از سفارشهای دین ماست. امام سجاد(ع) دستور میدادند ظروف غذا هنگام سحر و افطار را آماده کنند تا خودشان غذا را به فقرا بدهند درحالیکه ایشان خود با نان و نمک افطار میکردند. امام صادق(ع) میفرمایند: وقتی پدرم صدقهای به فقرا میدادند، صدقه را در دستان او قرار میدادند دوباره صدقه را بر میداشتند، میبوییدند و میبوسیدند و دوباره به فقیر بر میگرداندند. وقتی دیگران علت این کار را جویا شدند، فرمودند: قبل از اینکه این صدقه در دست فقیر قرار بگیرد در دستان خداوند قرار
میگیرد.»