چگونگی تأدیب نفس(2)(پرسش و پاسخ)

 

 

پرسش:

نفس انسان که در روایات از آن به ضرورت اصلاح، تهذیب و تادیب نفس یاد شده است، چگونه و با چه سازوکاری تادیب می‌شود؟

پاسخ:

در بخش نخست پاسخ به این سوال به مباحثی همچون: مفهوم تادیب نفس و گام‌های عملی در تادیب نفس شامل کنترل قوه واهمه و راهکارهای عملی آن یعنی: 1- تفکر صحیح 2- ورود به منزل عزم پرداختیم.

اینک در ادامه دنباله مطلب را پی می‌گیریم.

3- نشانه‌های ورود به منزل عزم

الف) تاثیر بر عملکرد انسان: بعد از آنکه با ورود به منزل تفکر و عزم، قوه خیال خود را ضبط کرد و به تعبیر دیگر مانع از ورود انواع و اقسام تصورهای باطل به ذهن خود گردید، این کار تربیتی باید اثر خود را روی عملکرد او نشان دهد، چون عزم مربوط به عمل انسان است، لذا باید اثر خود را در عملکرد انسان نشان دهد. هرگاه اعمال انسان منطبق با آموزه‌های عقلانی و وحیانی بود، این نشانه بارزی است که او به منزل عزم ورود پیدا کرده است.

ب) ظهور در اعمال و گفتار و دیدار: انسان برای تربیت خویش، ابتدا باید ظاهر خود را چه از نظر دیداری و چه از نظر گفتاری و چه از نظر رفتاری مطابق با عقل و شرع قرار بدهد، و راهی جز این وجود ندارد. بنابراین باید تربیت خود را از ظاهر شروع کرد که اصطلاحا به آن «تربیت جوارح» گفته می‌شود. وقتی انسان عزم می‌کند که اعمال خود را اصلاح کند، این عزم او باید جنبه عملی داشته باشد. اگر در تربیت، مسئله عمل مطرح نباشد، اصلا بقیه امور هیچ تاثیری ندارد!

2- کنترل قوه شهویه

نفس به معنای اخص آن از سه قوه شهویه، غضبیه و وهمیه تشکیل شده است، انسان برای تربیت خویش باید هر سه قوه را تربیت کند. حال اگر هم کسی قوه واهمه خود را تربیت و ضبط خیال کرده است، تازه قدم اول را برداشته، اما هنوز قدمهای دیگر باقی مانده است، بنابراین پس از ضبط خیال، باید به سراغ تربیت و تادیب قهوه شهویه و غضبیه برویم. قرآن کریم با همین اسم شهوت (هوی) یعنی خواسته از آن یاد کرده است و انسان‌ها را امر می‌کند که از هوای نفس خویش متابعت نکنند. در سوره مبارک جاثیه آیه 23 می‌فرماید: آیا دیدی کسی را که هوای نفس خویش را معبود خود قرار داده و خداوند نیز او را از روی علم گمراه ساخته و بر گوش و قلبش مهر زده است؟ خدای متعال در سوره ص آیه 26 با لحنی صریح‌تر می‌فرماید: «ولا تتبع الهوی فیضلک عن سبیل‌الله» از هوای نفسانی خود با همان خواسته‌های شهوانی، متابعت نکن که تو را به گمراهی می‌کشاند، و از راه الهی باز می‌دارد. در آیات 59 سوره مریم و 27 سوره نساء از تعبیر «هوی» استفاده نشده،‌ بلکه تعبیر «شهوات» مطرح شده است، این شهوات یا خواسته‌ها می‌توانند در رابطه با شهوت یا غضب مطرح باشند،‌ به عبارت دیگر،‌ شهوات اخص از هواهای نفسانی هستند. مراد از شهوت، تنها در ارتباط با امور جنسی نیست. شهوت ریاست یا حب‌الجاه در ارتباط با قوه غضبیه انسان مطرح است.

آثار سوء تبعیت از هوای نفس

در اینجا به برخی از گزاره‌هایی که آثار سوء پیروی از هوای نفس را بیان می‌کند،‌ می‌پردازیم:

1- امام علی(ع): «الهوی اس المحن» هوای نفس پایه بدبختی‌ها است. (غررالحکم، ص 56)

2- امام علی(ع): «آفه العقل الهوی» هوای نفس، آفت عقل انسان است. (همان،‌ ص 64)

3- امام علی(ع): «اهلک شییء الهوی» نابودکننده‌ترین چیز برای انسان، هوای نفسانی او است. (تصنیف، غررالحکم، ص 306) 

امام علی(ع) در روایات فوق از تعبیر عام هوی به معنای همان مطلق خواسته‌های نفسانی استفاده می‌کند،‌ اما در برخی روایات دیگر تعبیر شهوت را که اخص از هوی می‌باشد به کار می‌برند.

4- امام علی(ع): «الشهوات سموم قاتلات» شهوات سم‌‌هایی کشنده هستند. (غررالحکم،‌ ص50)

5- امام علی(ع): «الشهوات، مصاید الشیطان» شهوات یکی از دام‌های شیطان است. (همان، ص 38)

6- امام علی(ع): عبدالشهوه اذل من عبدالرق»  کسی که بنده شهوات خویش است، خوارتر از کسی است که بنده انسان دیگری شده است. (همان، ص 464)

7- امام علی(ع): «عبدالشهوهًْ اسیر لاینفک اسره» بنده شهوات اسیری است که هیچ‌گاه آزاد نمی‌شود و اسیر ابدی است (همان)

بنابراین گام دوم برای تربیت و تأدیب نفس،‌ ضبط هواهای نفسانی و شهوات است.

ادامه دارد