دیپلماسی همسایگی دولت سیزدهم تأمینکننده امنیت، تضمینکننده اقتصاد
مجتبی باجلان
در اواخر دهه دوم هزاره سوم که به عصر سرعت و شتاب، شبکهها، انقلاب و انفجار اطلاعات، رشد و توسعه فنی، علمی و رفاه نسبی اشتهار یافته است و جهان در کنار مشکلات عدیدهای چون کرونا، خشونت فردی و گروهی، تروریسم، داعش، جنگهای قبیلهای و شبهدینی، نابودی طبیعت به دست بشر به دلیل تصاعد بیش از حد گازهای گلخانهای، فقر و نابرابری و توسعه نامتوازن؛ با پدیده تحریمهای ظالمانه آمریکا دست و پنجه
نرم میکند.
در شرایط تشدید تروریسم اقتصادی آمریکا و جنگ روانی آن، دیپلماسی پویا و تمام عیار با همسایگان جمهوری اسلامی ایران را برای گذر از مرحله سخت کنونی و پشت پا زدن به تحریمهای ظالمانه موفق سازد.
دولت دوازدهم پس از سالها مذاکره با غرب و تمرکز بر برجام بعد خروج غیرقانونی آمریکا از توافق ۱+۵؛ از عدم توجه به همسایگان و رایزنیهای قابل توجه خسارات فراوانی متوجه کشور کرد و امروز حسب آمار ظرفیتهای بسیاری برای همکاری وجود دارد. مبادلات با برخی از همسایگان مثل عراق حائز اهمیت است ولی ارقام با ظرفیتهای موجود فاصله زیادی دارد.
از سوی دیگر اشتراکات بسیار ۲ کشور در حوزههای مختلف به ویژه حوزه امنیتی و گرهخوردن امنیت ۲ کشور اقتضا میکند تا تهران و بغداد در مسیری حرکت کنند که منافع ملی و امنیت آنها حفظ شود. عراقیها در گرفتاری این کشور با بزرگترین بحران امنیتی که در نتیجه حضور داعش در این کشور رخ داد مشاهده کردند که اگر کمکها و حمایتهای ایران نبود دور از ذهن بود که بتوانند از شر داعش رهایی یابند. در نقطه مقابل هم اگر عراق ناامن شود حداقل شهرهای مرزی ما در خطر قرار ناامنی قرار میگیرند.
افزون بر خطر تروریسم، عادیسازی روابط برخی کشورهای عربی منطقه با رژیم صهیونیستی و حضور نیروهای آمریکا در عراق هم موضوعی است که نگرانی هر ۲ کشور ایران و عراق را به دنبال داشته است. از این رو، این نیاز مشترک در حوزه امنیتی هر ۲ کشور را به سمتی کشانده تا با یکدیگر تعامل امنیتی مثبت داشته باشند.
بر این اساس و با توجه به تغییر رویکرد اساسی دولت سیزدهم در حوزه سیاست خارجی و توجه و نگاه ویژه به همسایگان روابط امنیتی و نظامی بغداد و تهران به ویژه طی ماهها گذشته شاهد پیشرفت بوده است. همچنین عراق و ایران در چارچوب کمیته هماهنگی اطلاعاتی که شامل عراق، ایران، روسیه و سوریه است در حال همکاری هستند.
هدف از این همکاریها جمعآوری اطلاعات و تحلیل آن درباره وضع خاورمیانه و هماهنگی نظامی برای مبارزه با تهدیدهای گروههای خارجی در منطقه ما است. نگاهی به ماهیت پروندههای بررسی شده میان دو کشور در ماههای اخیر نشان میدهد این رویکرد جدید دولت رئیسی پیوندهای دوستی و همکاری میان دو کشور را تقویت خواهد کرد. با توجه به اینکه ایران و عراق از جایگاه ژئوپلتیکی مهمی در منطقه برخوردارند و در بسیاری از پروندههای امنیتی و سیاسی منطقه خاورمیانه نقش مهمی بازی میکنند این قرابت و نزدیکی بیشتر عامل مهمی در تحکیم امنیت و ثبات منطقه خاورمیانه خواهد شد.
چه آنکه در شرایط فعلی بسیاری از جریانهای با نفوذ در صحنه سیاسی عراق با ایران روابط قوی دارند. این ۲ کشور دارای مرزهای طولانی هستند. از این رو، مسئولان ۲ کشور برای بررسی ماهیت روابط دوجانبه و منافع مشترک سفرهایی را هم در سطوح بالا انجام دادهاند.
یکی از موضوعاتی که میان دو کشور بسیار حایز اهمیت است موضوع حضور نیروهای آمریکایی در این عراق است. این موضوع در دیدارهای مقامات سیاسی و نظامی دو کشور در ماههای اخیر هم پررنگ و برجسته بود.
با نزدیک شدن به پایان سال میلادی گذشته (2021 ) رسانههای منطقهای در گزارشی درخصوص ادعای خروج نظامیان آمریکا در عراق منتشر و اعلام کردند براساس توافق میان الکاظمی و بایدن که در اواخر ماه جولای سال گذشته، در جریان سفر اول او به واشنگتن امضا شد این طور فرض میشد که آمریکا نیروهای جنگی خود را تا پایان ۲۰۲۱ از عراق خارج خواهد کرد. اما بایدن در همان زمان هم اعلام نکرد نظامیان آمریکا را از عراق خارج خواهد کرد او فقط گفت: «آمریکا همزمان با پایان سال به مأموریت رزمی نیروهایش در عراق پایان خواهد داد تا مرحله جدیدی از همکاریهای نظامی با این کشور آغاز شود. ما با پایان سال مأموریت رزمی نخواهیم داشت، اما همکاری ما علیه تروریسم حتی در این مرحله جدید که در حال بحث و تبادل نظر درباره آن هستیم ادامه پیدا خواهد کرد و نقش آمریکا در عراق به مشاورهدهی و آموزش تغییر خواهد یافت.»
این جمله بخش مغفول اما بسیار حائز اهمیت سخنان بایدن بود که ظاهرا از دید محافل سیاسی رسانهای منطقهای دور مانده بود.
این در حالی بود که نیروهای مقاومت عراق هم بعد از قانون پارلمان عراق مبنی بر اخراج نیروهای آمریکائی از این کشور به دلیل عمل نکردن آمریکا به این قانون الزامآور سفارت این کشور و پایگاههای نظامی که در اختیار آن بوده است را بارها مورد هدف قرار دادند، تنها زمانیکه دولت عراق به آنها قول داد تا پایان سال نظامیان تروریست آمریکا از خاک این کشور خارج خواهند شد، دست نگه داشته و به حملات خود ادامه ندادند. با این حال شکی نیست که تفاوت بسیار زیادی میان عقبنشینی و خروج کامل و تغییر مأموریت وجود دارد.
همچنین طیف وسیعی از احزاب سیاسی عراق نیز از خروج نظامیان آمریکا حمایت میکنند و معتقدند وضعیت این کشور پس از خروج آمریکاییها بدتر از زمان حضور این نیروها نخواهد بود.
برخی تحلیلگران بر این باورند حضور مستشاران و مربیان نظامی آمریکایی در خاک عراق خطرناکتر از حضور نیروهای جنگی آمریکا در این کشور است چراکه با این اقدام واشنگتن کاملا در جریان اطلاعات محرمانه نهادهای امنیتی عراق قرار خواهد گرفت.
در همین راستا دولت آمریکا با استفاده از مزدوران و دوستان خود برای ادامه حضور نیروهای این کشور در عراق مانور میدهد. این در حالی است مردم عراق و نمایندگان پارلمان خواهان اجرای تصمیم پارلمان عراق درباره ضرورت خروج نیروهای آمریکا از عراق هستند. واقعیتی که دولت آمریکا آن را نادیده میگیرد این است که نیروهای این کشور در معرض هدف مستقیم و مداوم همه جریانهای مقاومت هستند و ادامه حضور این نیروها در عراق به معنی خودکشی سیاسی دولت آمریکا است.
همه اینها در حالی است که وجود و حضور نیروهای آمریکائی در عراق همچنان به بقا و تداوم حیات گروهکهای تروریستی نظیر داعش در این کشور کمک شایانی خواهد کرد. با وجود نابودی خلافت خودخوانده داعش و ابوبکر البغدادی در سال 2017 با همت نیروهای حشدالشعبی و ارتش عراق، همچنان بقایا و هستههای کوچک این گروه تروریستی در کشور عراق حضور دارند. هستههای زیرزمینی این گروه طی سالهای گذشته بارها نیروهای امنیتی، نیروگاهها و حتی تجمعهای مردمی و مناطق روستایی را مورد تهاجم قرار دادهاند اما نکته قابل تامل این است که در ماههای پایانی سال 2021 یعنی همزمان با نهایی شدن زمان خروج اشغالگران آمریکایی به شکلی بیسابقه فعالیتهای این گروه در مناطق موسوم به «مورد منازعه» تشدید شده است.
اکنون این سؤال مطرح میشود که آیا آمریکا با ارسالپیامهای همراه با تهدید میتواند طرحهای خود را پیش برد یا اینکه تهدیدهای آمریکا در این زمینه با خشم مردمی، نیروهای مقاومت و جریانهای سیاسی پارلمان و حوزه علمیه روبهرو خواهد شد که با حضور نیروهای آمریکا در این کشور مخالف هستند. با توجه به مصوبه پارلمان عراق مبنی بر خروج نیروهای آمریکا از عراق که پس از ترور سردار «قاسم سلیمانی» و «ابومهدی المهندس» صورت گرفت اکنون اخراج این نیروها به یک ضرورت تبدیل شده است.
در همین راستا و با توجه به اعتراف صریح مقامات ارشد آمریکایی مبنی اینکه حضور آنان در منطقه غرب آسیا جز جنگافروزی، بیثباتی و از بین رفتن منابع حیاتی منطقه نتیجهای نداشته مقامات سیاسی و نظامی دو کشور ایران و عراق به ویژه در ماههای گذشته ضمن تمجید و تاکید بر مصوبه مجلس عراق درباره خروج نیروهای آمریکایی از عراق، خروج کامل این نیروها از عراق را یکی از مهمترین مولفههای برقراری صلح و آرامش در منطقه دانستهاند.