شبی بهتر از هزار ماه

رضا الماسی
برادران و خواهران عزیز! این شب‌ها را قدر بدانید، این ساعات را قدر بدانید؛ هم دعا کنید و با توجّه و با تضرّع از خدا بخواهید، هم دعا کنید و از خدا بخواهید که خدا دعای دیگر مردم را مستجاب کند. در این شب‌ها که در اطراف و اکناف دنیای اسلام، هرجایی که اعتقاد به این معنا وجود دارد، صداها به تضرّع بلند است: اِلَیکَ عَجَّتِ الاَصواتُ بِصُنوفِ اللُّغات؛ صداها بلند است، ‌گریه‌ها، استغاثه‌ها؛ دعا می‌کنند برای خودشان، برای دیگران، یکی از دعاهایتان این باشد که خدای متعال دعای مؤمنینی را که در این شب‌ها دعا می‌کنند مستجاب کند؛ این را از خدا بخواهید. (رهبر انقلاب 5/4/1395)aمطابق معارف دین و عقائد ما در شب قدر سرنوشت انسان برای سال آینده‌اش در تمام ابعاد مادی و معنوی ثبت و ضبط می‌شود.
سرّ این مطلب که اخیراً رهبر معظم انقلاب به ستاد ملی کرونا تاکید فرمودند همین است. ایشان در این باره می‌فرمایند؛ مسئله‌ دعا و عبادت به خصوص در ماه رمضان، به خصوص در شب‌های قدر یکی از نیازهای حتمی و اساسی مردم است؛ این با نیازهای مادّی از یک نظر تفاوتی ندارد، از یک نظر بالاتر از نیازهای مادّی مردم است. مردم احتیاج دارند به اینکه به خصوص در مسائل مهم، در قضایا یا حوادث مهم بتوانند این توسّل و این توجّه و این ارتباط با خدا و خواستن از خدا را داشته باشند؛ یک فکری برای این بشود.
در این سه شب یعنی شب نوزدهم، بیست و یکم و بیست و سوم ماه مبارک رمضان تمام امور نسبت به آینده رسیدگی شده و اندازه‌گیری می‌شود، سپس ثبت و ضبط و در آخر هم به‌اصطلاح ابرام و امضاء می‌شود. با توجه به آیات قرآن کریم این کار نسبت به جمیع موجودات و همه امور صورت می‌گیرد و به این حقیقت در سوره قدر و سوره دخان تصریح شده است.
جایگاه اختیار انسان در تقدیر الهی
حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر حسین مظفری، کارشناس مسائل دینی در گفت‌وگو با گزارشگر کیهان می‌گوید:«در شب قدر، مقدّرات عالم تا سال آینده رقم می‌خورد. جناب هشام نقل می‌کند که از امام صادق علیه‌السلام درباره این آیه از سوره دخان پرسیدم که خداوند می‌فرماید: در آن [شب] هر امر استواری فیصله می‌یابد؛ حضرت فرمودند: مقصود از آن، شب قدر است که در آن، اسامی حاجیان آن سال، و هر طاعت و معصیت و موت و حیاتی که در آن سال واقع می‌شود و هرآنچه خداوند در شب و روز آن سال پدید می‌آورد نوشته می‌شود.»
در نگاه اول، اینکه در شب قدر، سرنوشت یک‌ساله انسان از سوی خدای متعال مشخص می‌شود این شبهه را تقویت می‌کند که؛ اگر سرنوشت ما از پیش تعیین شده است، جایگاه اختیار ما چیست؟ حجت‌الاسلام مظفری در این باره توضیح می‌دهد: عنایت داشته باشید که نوشته شدن حوادث سال آینده در شب قدر هم مرحله و جلوه‌ای از علم پیشین الهی است و از قدیم، متکلمان و فیلسوفان مسلمان درباره این سؤال و این شبهه بحث کرده‌اند که آیا علم پیشین خداوند به همه چیز و از جمله، اعمال ما، منافاتی با اختیار ما ندارد؟ اجمال پاسخ ایشان هم آن است که خیر، هیچ منافاتی ندارد؛ زیرا خداوند، اگر به همه اموری که در آن سال واقع می‌شود علم دارد و آنها را ثبت و ضبط می‌کند، به علل و اسباب وقوع آنها هم علم دارد، و در حوزه رفتارهای اختیاری انسان، خداوند می‌داند که در فلان زمان و مکان، اسباب فلان طاعت یا معصیت، برای فلان شخص فراهم می‌شود و او این کار را انجام می‌دهد و قطعا یکی از اسباب و مقدمات آن کار، عزم، اراده و اختیار خود آن شخص است. به تعبیر دیگر، خداوند می‌داند که ما با اختیار خود، در هر ظرفی که واقع می‌شویم چه می‌کنیم و لذا خداوند، متناسب با رفتارهای اختیاری‌ای که از ما سر می‌زند، سایر حوادث عالم را هم مقدّر می‌کند. اگر بخواهم با تعبیر دیگری هم مسئله را بیان کنم، عرض می‌کنم که بهتر است به جای این جمله که: «ما آنچنانکه خدا می‌داند عمل می‌کنیم» این گونه بگوییم که:«خداوند آنچه را که ما با اختیار خود انجام می‌دهیم، پیش از وقوع آنها می‌داند.»
برای رسیدن به بهترین سرنوشت چه کار کنیم؟
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه می‌دهد: «اگر ما به این مسئله بدیهی –که البته گاهی برخی از شبهات، مانع علم و یقین ما به آن می‌شود- توجه کردیم که اختیار و اراده ما در کار ما و در نتیجه، در سرنوشتمان مؤثر است، با توجه به اینکه همگان به دنبال خیر و سعادت خودشان هستند، طبیعتاً تلاش خواهیم کرد که بهترین سرنوشت را – به توفیق الهی – برای خودمان رقم بزنیم. خب، در این راستا چه باید بکنیم؟ پاسخ اجمالی آن است که دین، تکلیف ما را در همه عرصه‌ها مشخص کرده است. باید وظیفه خودمان را در برابر خدا، خودمان، انسان‌های دیگر و حتی حیوانات و محیط زیست بشناسیم و سعی کنیم به خوبی به آنها عمل کنیم تا ان‌شاء‌الله سعادت دنیا و آخرت را تجربه کنیم.»
علاوه ‌بر عمل به واجبات و ترک محرمات، عظمت شب قدر فرصتی استثنایی را از سوی ذات مقدس الهی برای بندگانش فراهم آورده تا ضمن جبران کج‌رفتاری‌های گذشته، تصویر روشنی از آینده ایجاد نمود. ما در این شب‌ها چکار باید بکنیم؟ مرحوم حضرت آیت‌الله حاج آقا مجتبی تهرانی(ره) در یکی از شب‌های قدر می‌فرمودند: «اولین شرمندگی که از خدا داریم این است که باید بگوییم خدایا من مانع را ایجاد کردم. تو بیا آن را برطرف کن. مانع را من بر سر راه تو گذاشتم، بیا این مانع را برطرف کن. تمام این استغفار‌هایی که می‌کنیم در باب طلب عفو وارد شده است. بنشینیم درباره عملکرد خود نسبت به یک‌سال گذشته فکر کنیم خداوند به ما فرموده تو که بد کردی بیا به من بگو من هم از تو می‌گذرم. ما که معصوم نیستیم همه ما سال گذشته خطا کردیم، کم و زیاد دارد ولی هیچ تعارفی ندارد. اما منشأ این گناه‌ها و خطاها چه بوده است من ابتدا فکر کردم که نعوذبالله آیا با خدا دشمنی داشتم. خدایا خودت می‌دانی چنین چیزی نبوده است. نخواستم با تو دشمنی کنم. آیا عداوت با خدا بود؟ اصلاً چنین چیزی نبود. دوم به ذهن من آمد که آیا قصد تمرد داشتم عمداً می‌خواستم این کار را بکنم امر و نهی‌ات را کنار بگذارم؟ بعید می‌دانم در بین شما چنین کسی باشد. پس قصد تمرد هم نداشتیم. سوم این‌که آیا ما معصیت را دوست داشتیم که این کارها را کردیم؟ اینجا یک نکته بگویم خوب توجه کنید؛ یک قصد فعل و عمل داریم و یک قصد معصیت. باید آنها را از هم تفکیک کنید. یک وقت حب به فعل است و یک وقت حب به تمرد در انجام گناه. حب به فعل داشتم این را نمی‌توانم منکر شوم ورالا اگر حب به فعل نداشتم این کار را نمی‌کردم اما ‌ای خدا خودت می‌دانی که حب معصیت ندارم. پس منشأ گناه چه بود؟ فکر کردم که منشأش این است که خدایا غفلت کردم. خدایا شیطان ما را اغوا کرد. خدایا این کار از جهل من بود و منشأش این‌ها بود. ما که نمی‌خواستیم با تو رویارویی بکنیم.»
اهمیت دومین شب از لیالی قدر
امام علی علیه‌السلام در وصیتش به امام حسن علیه‌السلام می‌فرماید؛ بدان آن کسی که ملکوت دنیا و آخرت در دست قدرت اوست به تو گفته است بیا و از من بخواه و گفته که من هم اجابت می‌کنم و امر کرد که از من درخواست کن که به تو می‌دهم.
در شب نوزدهم امور و مقدرات سال آینده نسبت به جمیع موجودات بررسی شد. امشب که شب بیست‌ و‌ یکم است را لیله‌القضاء می‌گویند. یعنی شبی که در آن این اموری که برای سال آینده مقدر و اندازه‌گیری شده است، ثبت و ضبط می‌شود. لذا به گفته علما اهمیت شب بیست و یکم بیش از شب نوزدهم ماه مبارک رمضان است.
در روایتی از رسول اکرم(ص) وارد شده؛ در شب قدر درب‌های آسمان‌ها باز می‌شود. حتی این سعه رحمت و مغفرت الهی مختص به زندگان هم نیست بلکه مردگان را هم شامل می‌شود. در روایتی دیگر از رسول گرامی اسلام آمده؛ حتی مردگان هم در شب قدر بهره‌گیری دارند.
رضا محمدی طلبه یکی از مدارس علمیه تهران در گفت‌وگو با گزارشگر کیهان اظهار می‌دارد: «یکی از دغدغه‌هایی که عموم مومنین در شب‌های حساس و مهمی مثل شب‌های قدر دارند این است که؛ این شب‌ها ما باید از خدا چه بخواهیم؟ بنده در پاسخ به این سؤال به نقل خاطره‌ای از حاج آقا مجتبی تهرانی(ره) که مراسم شب‌های قدر ایشان در میان مومنین شهر تهران بسیار معروف و خاص بود بسنده می‌کنم. ایشان در شب بیست و یکم ماه مبارک رمضان سال 86 فرمودند؛ من یک وقتی در حرم امام هشتم علیه‌السلام یکی از بزرگان را دیدم. رو کردم به ایشان و عرض کردم آقا؛ من از امام هشتم چه بخواهم؟ به من گفتند که دنیا و آخرت را بخواه. ایشان ادامه می‌دهند؛ همین‌طور ماندم! دنیا و آخرت را بخواه! چرا خردش نکرد؟ فقط گفت دنیا و آخرت را بخواه. مقصود ایشان از این خاطره این بود که نمی‌گویم از خدا حاجت‌هایتان را نخواهید، بخواهید. اما کوته‌نظری نکنید. ما از خدا بخواهیم که خدایا با فضلت با ما رفتار کن. این دعا نسبت به همه چیز است. هیچ چیز دیگری نمی‌خواهیم. خدایا با فضلت با ما رفتار کن، چه در دنیایمان و چه در آخرت.»
تلاقی شب قدر با شب جمعه
او با ‌اشاره به ویژگی خاصی که در شب بیست و یکم امسال واقع شده است ادامه می‌دهد: «دو مسئله درخصوص اجابت دعا بسیار اثرگذار است. یکی مسئله موقعیت‌های مکانی، یعنی اگر انسان در مکانی خاص دعا بکند سریع‌تر به اجابت می‌رسد تا یک مکان دیگر. مثلاً دعا در مسجدالحرام، حرم پیغمبر اکرم(ص)، حرم ائمه طاهرین(ع)، مسجد کوفه، مسجد سهله و به‌طورکلی مساجد. مسئله دوم زمان‌هایی هست که در آنها اگر انسان دعا کند دعای او از نظر اجابت نسبت به زمان‌های دیگر سریع‌تر به اجابت می‌رسد. در بین تمام این زمان‌ها ماه مبارک جایگاه ویژه‌ای دارد. پیغمبر اکرم(ص) فرمودند؛ خدا در هر شب از ماه رمضان سه بار می‌فرماید، آیا سائلی هست که درخواستش را عطا کنم؟ آیا توبه‌کننده‌ای هست که توبه‌اش را بپذیرم؟ آیا استغفار‌کننده‌ای هست که او را ببخشایم؟ یکی از عنایاتی که بالاتر از آن نیست خود قرآن است. انا انزلناه فی لیله‌ًْالقدر. چرا خداوند در وقت دیگری قرآن را نازل نکرد؟ این‌همه وقت داریم. چرا در لیله قدر آن را نازل کرد؟ معلوم می‌شود خود ماه رمضان در بین ماها خصوصیت ویژه‌ای دارد.»
محمدی می‌افزاید: «در بین ایام هفته شب جمعه خصوصیت دارد. امام باقر(ع) فرمودند؛ خداوند در هر شب جمعه از فوق عرش خودش ندا می‌کند از اول شب تا آخر شب، آیا بنده مؤمنی هست که از من طلب بکند چه امور دنیایی و چه آخرتی‌اش را چه دین و چه دنیایش را؟ تا هنگام صبح همین‌طور ندای الهی است. بعد هم می‌فرماید که؛ من جوابش را بدهم. یعنی چه؟ یعنی من اجابت کنم و حاجتش را به او بدهم. بنده‌ای هست که توبه بکند و رجوع به من بکند تا بپذیرم؟ یعنی شب جمعه که می‌شود از اول شب تا طلوع فجر از عرش خدا مدام این ندا می‌آید. درخصوص ۲۴ ساعت هم ما درباره فضیلت ثلث آخر شب روایاتی داریم که افضل اوقاتی را که انسان دعا می‌کند سحر است. بنابراین؛ باید به طور خاص امشب را بیشتر قدر بدانیم و از تلاقی شب جمعه با شب قدر و شب شهادت امیر مومنان علی علیه‌السلام در اوقاتی مثل سحر و در مساجد حداکثر استفاده را از این فرصت استثنائی و بی‌نظیر ببریم. امشب باید توجه داشته باشیم که در چه موقعیت زمانی قرار گرفته‌ایم. ماه مبارک رمضان و شب جمعه و هنگام سحر و ثلث آخر شب بهترین فرصت برای دعاست.»