بيتوجهي به همسايه، همسنگ کفر (زلال بصیرت)
قرآن كريم پس از رسيدگي به اقوام و خويشاوندان، به رعايت حال همسايگان سفارش فرموده: «وَ الْجارِ ذِي الْقُرْبی وَ الْجارِ الْجُنُبِ»(1)، هم همسايه نزديك و هم همسايه دور، هم خويش و هم بيگانه، از كساني هستند كه ما موظف هستيم به آنها رسيدگي كنيم. اما آيا اين وظيفه نيز، وظيفه و واجب شرعي است يا از اوامري است که نظير آن را درباره بسياري از مستحبات داريم؟ حقيقت آن است كه در بيانات تربيتي قرآن و اهل بيت (ع) بين اين دو تفكيك نشده است. شايد به اين علت باشد كه ما نيز در مقام عمل، نبايد بين واجب و مستحب مؤكّد، مرزي قرار دهيم و تنها به فكر انجام تكليف واجب باشيم. آنچه آشكار است رعايت حقوق همسايگان در قرآن و بيانات ائمه اطهار(ع) مورد سفارش است و از آزار و اذيت آنان نيز به شدت نهي شده است. رفتار دو همسايه با يکديگر، هم ميتواند بسيار مفيد و مؤثر براي همديگر باشد و هم ميتواند اسباب زحمت، نگراني، دلخوري، آزردگي و حتي دشمني را فراهم کند.
اهمیت همسایه در نگاه اسلام
اميرالمؤمنين(ع) از رسول اكرم(ص) نقل ميفرمايد: «ما زالَ جَبْرئِيلُ يُوصِينِي بِالْجَارِ حَتَّی ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُوَرِّثُه»(2)، آنقدر جبرئيل به رعايت حال همسايه سفارش ميکرد كه من گمان كردم براي همسايه نيز سهمالارثي قائل خواهد شد. رسيدگي به همسايه نيازمند و محتاج، اگرچه واجب شرعي نباشد، اما بايد از خمس و زكات به آنها كمك كرد. در زمان ما كميته امداد، يا سازمان بهزيستي، به اينگونه افراد كمك ميكنند اما اگر انسان بداند همسايهاي هست كه به او رسيدگي نشده و اكنون نيازمند است و خطري متوجه اوست، حتي اگر احتمال خطر و خوف آسيب باشد، در اينجا بعيد نيست فتواي فقهي نيز كمك به چنين همسايهاي را واجب بداند. از جنبه اخلاقي، مسلمان موظف است كه از حال همسايگان اطلاع داشته باشد تا اگر زماني نيازي داشته باشند، از آنان غافل نباشد.
داستان مرحوم بحرالعلوم (رض) با مرحوم صاحب مفتاح الكرامهًْ، آشكارا اهميت اين مسئله را نشان ميدهد. سيد محمد جواد عاملي صاحب مفتاح الكرامهًْ از بزرگان و علمايي است كه خدمت بسيار بزرگي به فقه کرده است. صاحب مفتاح الكرامهًْ اهل جبل عامل لبنان و شاگرد مرحوم سيدبحرالعلوم در نجف بود. سيدبحرالعلوم مقامات بسيار عالي نيز داشته و معروف است كه خدمت وجود مقدس ولي عصر اروحناه فداه مشرف ميشده است. مرحوم بحرالعلوم زماني ايشان را خصوصي خواسته و به ايشان با ناراحتي تذكر ميدهد كه: «شنيدهام همسايهات در وضعيت بسيار بدي قرار دارد. مگر به او رسيدگي نميكنيد؟» لحني كه مرحوم سيد بحرالعلوم به ايشان ميفرمايد، لحن توبيخ بوده است. صاحب مفتاح الكرامهًْ با اضطراب سوگند ياد ميكند كه از وضعيت آن همسايه اطلاع نداشته و نميدانسته كه ايشان گرفتاري دارد. مرحوم بحرالعلوم به ايشان ميفرمايند: «اگر از وضعيت همسايه محتاج، اطلاع ميداشتي و رسيدگي نميكردي كه كافر ميشدي. من ميگويم چرا نبايد اطلاع داشته باشي؟» سپس سيد بحرالعلوم يك سيني غذا را تهيه و به همراه سكههاي طلا به صاحب مفتاح الكرامهًْ داده و ميگويد: «خودت اين سيني غذا و طلاها را برميداري و به منزل همسايهات رفته و مينشيني تا اين غذا را بخورد و سپس باز ميگردي» سيد جواد عاملي دستور سيدبحرالعلوم را اطاعت كرده و غذا را به نزد همسايه خود ميبرد. مرد همسايه وقتي سيني غذا را ميبيند، تعجب كرده و ميگويد: «به چه مناسبت شما اين غذا و پول را آورديد؟» صاحب مفتاح الكرامهًْ گفت: «شما اصرار نكن» همسايه گفت: «تا نگوييد من از اين غذا استفاده نميكنم.» سيد جواد عاملي نيز حقيقت را ميگويد. اين جمله سيدبحرالعلوم كه ميفرمايد: «اگر ميدانستي كه همسايه شما احتياج دارد و رسيدگي نميكردي، كافر ميشدي» نشانه اهميت اسلام براي رسيدگي به همسايه است.
لازمه الگو شدن
تربيت اسلامي، تنها عمل به واجبات نيست. شيوه رفتار اسلامي را بايد از اولياء دين ياد گرفت و به آن عمل كرد. متأسفانه ما شيعيان در بعضي از موارد به جاي آنكه براي ساير مسلمانها الگو باشيم، مسامحه نموده و به واسطه ترك بعضي سنتها، متهم ميشويم كه احكام فقهي را رعايت نميكنيم. به عنوان نمونه فرقههاي اهل تسنن اهتمام زيادي به نماز اول وقت و نماز جماعت دارند، بويژه در مشاهد مشرفه مدينه و مكه. در آنجا به هنگام نماز، همه با سعي و شتاب، به سوي مسجد حركت ميكنند. قرآن ميفرمايد: هنگامي كه براي نماز جمعه ندا داده ميشود: «فَاسْعَوْا إِلی ذِكْرِ اللّهِ».(3). سعي حالتي بين راه رفتن ساده و دويدن است، يعني با شتاب به طرف مسجد، حركت كنيد. اين سعي و شتاب براي رفتن به مسجد در شيعيان كمتر ديده ميشود كه البته بسيار زننده است. بسياري از سنتها نزديك به مرز وجوب است و بايد انسان سعي كند تا آنها را درست رعايت كرده و نگويد كه تكليف واجب نيست.
ديگر حقوق واجب مالي
علاوه بر رسيدگي به همسايه، حقوق واجب ديگري را اسلام براي مسلمانان تعيين فرموده است. از امام صادق(ع) نقل شده است كه فرمودند: «شما تصور ميكنيد، تنها حق واجب در اموالتان زكات است. اين گونه نيست. بسيار بيش از زكات، حقوق واجب بر اموال شما تعلق ميگيرد» سپس ميفرمايد :«أَمَا تَسْمَعُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ: وَ الَّذِينَ فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ. لِلسّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ».(4). آيه قرآن تصريح ميفرمايد كه در اموال مؤمنين، حقي براي سائل و براي محروم است و بايد مسلمان مقداري از مال را براي محرومين و براي كساني كه در اثر نياز چارهاي جز اظهار حاجت ندارند، در نظر بگيرد. در قرآن يكي از اوصاف اهل عذاب و كساني كه به نماز بياعتنا هستند و زكات را پرداخت نميكنند اين است كه «و يَمْنَعُونَ الْماعُونَ»(5) از دادن «ماعون» خودداري ميكنند. «ماعون» چيست؟ در روايات توضيح داده شده كه ماعون به اين معناست كه اگر همسايه مهمان داشت و به قابلمه يا ديگ، جهت پخت غذا احتياج داشت و از همسايهاش درخواست کرد ديگشان را به او قرض بدهد. آن شخص بايد به او قابلمه را قرض بدهد. در زندگي گذشته همكاري و ارتباط مردم بسيار بيشتر از امروز بود. اگر همسايه به وسيلهاي نياز داشت از همسايه خود آن را قرض ميكرد. به اين ترتيب هم نياز برطرف و هم از هزينهها و مصارف زندگي كاسته ميشد. متأسفانه فرهنگ فردگرايي در زندگي امروز بسيار رواج پيدا كرده است. با اين فرهنگ غربي رواج يافته در زندگي امروز، همسايه از همسايه خبر نداشته و همديگر را نميشناسند.
ردّ مظالم
امام صادق ميفرمايد: «لَكِنَّ اللَّهَ فَرَضَ فِي الْأَمْوَالِ»(6)، خدا اين حقوق را در اموال شما واجب كرده است كه بايد بپردازيد. به اين معنا كه خدا به آن بسيار تأكيد كرده است. از همين رو امام سجاد (ع) در دعا ميفرمايد: «خدايا به ما توفيق بده تا در اين ماه اموالمان را از تبعات، پاك كنيم» انسان ممكن است به واسطه حادثه يا سهلانگاري باعث وارد آمدن خسارت به اموال شخصي يا عمومي شود. هر كدام از اين موارد تبعاتي را ميآفريند كه بر ذمّه انسان خواهد بود. در اصطلاح رايج به اين موارد ميگويند، مظالم. آنهايي كه مقيد به پاك بودن اموال هستند در هر سال غير از خمس و زكات، به عنوان ردّ مظالم، مقداري پول كنار گذاشته و به فقرا ميدهند. اين تبعاتي است كه به اموال تعلق ميگيرد.
سخنرانی آيتالله مصباح يزدى(دامت بركاته)
در دفتر رهبر معظم انقلاب؛ قم؛ 26/06/87
_________________________________
(1). نساء / 36.
(2). منلايحضرهالفقيه، ج 4، ص 13، باب «ذكر جمل من مناهيالنبى(ص)».
(3). جمعه / 9. (4). الكافي، ج 3، ص 499، باب «فرض الزكاهًْ و ما يجب فيالمال».
(5). ماعون / 7. (6). بحارالانوار، ج 93، ص 10، باب 1، «وجوب الزكاهًْ و فضلها».
زلال بصیرت در ماه مبارک رمضان روزهای فرد منتشر میشود.