یک نما از جنایت بزرگ ولی فراموش شده

امین الاسلام تهرانی
کافی است که (Amritsar Massacre = قتل عام آمریتسار) را در اینترنت جست‌وجو کنید تا ببینید که امروز 25 فروردین مصادف با ۱۳ آوریل، صد و یکمین سالگردِ کشتاری دهشتناک است که در هند و به دست نیروهای انگلیسی انجام شد. جنایتی که در شهر آمریتسار رخ داده و به «کشتارِ باغ جلیان‌والا» معروف است. اما تعداد زیادی در سراسر جهان، از جمله ایرانِ ما، از این واقعۀ هولناک خبر ندارند و این جنایت در تاریخ گم شده است.  
این جنایت سال 1919 اتفاق افتاد؛ کمتر از یک سال پس از پایان جنگ جهانی اول. جنگی که در آن تعداد سربازان هندی که برای حمایت از انگلستان وارد جنگ شدند، بیش از 1 میلیون و ۲۰۰ هزار نفر برآورد می‌شود. اما آن‌چه هندی‌ها از این همکاری به کف آوردند، سخت‌گیری بیشتری بود که انگلستان پس از جنگ بر هندی‌ها اِعمال کرد. حکمرانانِ استعمار، قانونی را اِعمال کردند که به موجب آن، بازداشت و محاکمه هندی‌ها آسان‌‎تر می‌شد.
از طرف دیگر، در آن زمان گرایش ملی‌گرایانه در دنیا شایع شده بود، هندی‌ها نیز با گروه‌ها و احزاب تازه تأسیس خود، تلاش می‌کردند تا به دوران استعمار انگلستان پایان دهند. در آن دوران ایالت پنجاب به یکی از مراکز فعالیت‌های سیاسی هندی‌ها تبدیل شده بود. در این ایالت، کنگره‌ای محلی در شهر آمریتسار تشکیل می‌شد که به روحیۀ ملی و استقلال‌طلبی هندی‌ها دامن زده بود.  سخت‌گیری انگلیسی‌ها و شور ملی هندی‌ها، در نهایت فضای آمریتسار را چنان متشنج کرد که روزی نیروهای انگلیسی در یک کشمکش به سوی هندی‌ها آتش گشودند و ۱۵ هندی را کشته شدند. مرگ این گروه خشم عده‌ای را برانگیخت و آنها نیز به خون‌خواهی، پنج انگلیسی را کشتند.
ژنرالی انگلیسی به نام «رِجینالد دایر» برای حل این ماجرا، از دهلی به آمریتسار اعزام شد. او روز ۱۱ آوریل سال ۱۹۱۹ (21 فروردین 1298 خورشیدی) با ۴۷۵ تن از نیروهای انگلیسی و ۷۱۰ تن از نیروهای هندیِ در خدمتِ انگلیس، وارد شهر شد و به محض ورود حکومت نظامی اعلام کرد.
رهبران محلی از مردم خواستند تا روز سیزدهم در «باغ جلیان‌والا» جمع شوند. «باغ جلیان‌والا»، بزرگ‌ترین پارک محصور شهر محسوب می‌شد و هر سال مراسم مذهبی در آن برگزار می‌شد. همزمانی مراسم مذهبی و فضای پرتنش آن روزگار، باعث شد تا هزاران هندی در باغ جمع شوند. شاید مردم آمده بودند تا هم مراسم مذهبی را تماشا کنند و هم حکومت نظامی را زیر پا بگذارند.  ژنرال دایر اما واکنشی چنان خشن از خود نشان داد که شاید بدبین‌ترین آدم‌ها هم انتظارش را نداشتند، او به همراه سربازانش وارد باغ شدند و در کمتر از ۳۰ ثانیه، بدون هشدار قبلی، به روی مردم آتش گشودند. بر اساس منابع رسمی انگلیس، در این کشتار ۳۷۹ نفر کشته شدند که ۳۳۷ نفرشان مرد و ۴۱ نفرشان زن بودند، یکی از قربانیان نیز یک نوزاد بود. البته منابع هندی می‌گویند که تعداد قربانیان بیش از 1000 نفر است. خبر این کشتار بسیاری را در هند غم‌زده و حیران کرد و واکنش‌های متناقضی را نیز در لندن به دنبال داشت. یکی از معروف‌ترین واکنش‌ها از «وینستون چرچیل» بود که در آن زمان وزارت جنگ را بر عهده داشت؛ او به شکل «غیرعلنی» این فاجعه را کشتاری وحشتناک توصیف کرد. «ادوین مانتی‌گیو»، وزیر هند در کابینه انگلیس، نیز این اتفاق را «تروریسم» خواند.
در نهایت، به دلیل اعتراض‌ها، ژنرال دایر مجبور به استعفا شد، اما همچنان برخی در بریتانیا از او دفاع کردند. وقتی که ژنرال دایر از ارتش کناره گرفت، یک روزنامه انگلیسی به نام «مورنینگ پست» صندوقی برای حمایت از او به راه‌انداخت و موفق شد در آن زمان، ۲۶ هزار پوند جمع‌‌آوری کند! در مقابل، هر یک از بازماندگان قربانیان آن روز، ۵۰۰ روپیه دریافت کردند!
هندی‌ها، به حق، معتقدند که انگلیس باید بابت این اتفاق عذرخواهی کند و حتی برخی از سیاستمداران این کشور می‌گویند که انگلیس موظف به پرداخت غرامت است. اما انگلیس همچنان حتی از عذرخواهی رسمی پرهیز می‌کند! «جرمی کوربین»، رهبر پیشین حزب کارگر، از معدود سیاستمداران انگلیسی بود که خواستار یک عذرخواهی صریح شد، موضعی که گویا پس از گذشت 100 سال از آن ماجرا، سیاستمداران انگلیسی تمایلی به پذیرشش ندارند!