شکست نرخ های فریبنده در بازار ارز(نگاه اقتصادی)

سید امیرحسین شکرآبی
روز‌های پایانی سال قبل، نرخ دلار رو به افزایش گذاشت و خود را در کانال 15 هزار تومان تثبیت کرد، رقمی‌ که با توجه به کاهش‌های قابل توجه نرخ ارز در سال گذشته، بالا به‌نظر می‌رسید؛ چه اینکه در شش ماه نخست سال 98 قیمت دلار از 13 هزار تومان تا 11 هزار و 380 تومان پایین آمده بود و حتی در آذرماه که نرخ ارز مجدداً رو به افزایش گذاشت و به رقمی ‌در حدود 14 هزار تومان رسیده بود، با تدابیر بانک مرکزی (نظیر محدودیت خرید و ‌تراکنش) به کانال 12 هزار تومان برگشت. بر همین اساس، می‌شد پیش‌بینی کرد که افزایش قیمت دلار در بازار طی آخرین روزهای سال قبل، باز هم با شکست مواجه شده و بانک مرکزی بتواند همچنان ثبات در بازار را حفظ نماید.
با این حال تداوم این نرخ‌ها، این سؤال را به‌وجود آورده بود که چرا این شرایط به‌وجود آمده است؟ به عبارتی لازم بود بانک مرکزی دلیل این افزایش قیمت و آینده نرخ دلار را برای مردم تبیین می‌کرد تا ابهامات موجود برطرف شود، موضوعی که بر اساس آن، عبدالناصر همتی در 26 اسفند سال گذشته اذعان کرد: «خالی‌فروشان و سفته‌بازان که از مدت‌ها پیش با امید زیاد برای بالا رفتن نرخ ارز در بازار معاملاتی داشته‌اند تلاش می‌کنند با عملیات روانی و اعلام نرخ‌های بالا در کانال‌های خود در فضای مجازی، معاملات فردایی خود را سودآور نمایند و یک گروه دیگر نیز تلاش می‌کنند از فرصت آربی‌تراژ، به‌خاطر اختلاف قیمت واقعی و فردایی بهره‌مند بشوند.»
به عبارتی، رئیس کل بانک مرکزی اعتقاد داشت دلیل اصلی افزایش نرخ ارز، تلاش‌هایی است که از سوی سفته بازان برای افزایش نرخ انجام شده و دلیل اقتصادیی- یا واقعی- ندارد. با این وجود همتی در ادامه سخنان خود به نکته مهمی‌ اشاره کرد که می‌تواند به فهم تداوم قیمت بالای نرخ ارز کمک کند؛ وی در ادامه افزود: «صرافی‌های بانکی که تاکنون در کنار و همراه بانک مرکزی بوده و وظیفه بازارسازی را به عهده ‌دارند، به درستی تصمیم گرفتند بدون تغییر قابل توجه نرخ خرید ارز، برای از بین بردن آربی‌تراژ، نرخ فروش خود را افزایش داده و به تدریج آن را به نرخ تعادلی برگردانند.» یعنی افزایش نرخ ارز به نوعی با چراغ سبز بانک مرکزی بوده تا با نقش برآب شدن نقشه‌های دلالان، قیمت دلار مجدداً کاهش پیدا کند.
با این مقدمات، سال جدید آغاز شد و در طول تعطیلات نیمه رسمی ‌نوروزی اتفاق دیگری افتاد: یکشنبه دهم فروردین‌ماه نرخ ارز از 16 هزار تومان هم عبور کرد تا سال جاری با افزایش دلار (آن هم با نرخ قابل توجه 16 هزار و 130 تومان) رو‌به‌رو شده باشد. این افزایش نرخ ارز موجب شد برخی تحلیلگران اقتصادی نسبت به آینده دلار بدبین شوند و مردم نیز درباره روند آتی دلار با نگرانی‌های جدیدی دست و پنجه نرم کنند. با این حال، آنچه که موجب تشکیک در بدبینی نسبت به آینده دلار می‌شد، همان نکته‌ای بود که رئیس کل بانک مرکزی به آن‌ اشاره کرد؛ یعنی: تعیین نرخ‌های بالا و غیرواقعی در کانال‌های تلگرامی. اتفاقی که با توجه به نیمه‌تعطیل بودن صرافی‌ها در نوروز بیش از پیش جریان داشت.
در واقع نوروز امسال که به‌دلیل مقارن شدن با ایام خانه نشینی مردم به دلیل شیوع ویروس کرونا به سمت تعطیلی بیشتری رفت، زمینه را برای جولان بیشتر کانال‌ها در فضای مجازی فراهم نمود، اما کارشناسانی که به اصل قضیه وقوف داشتند نسبت به غیرواقعی بودن نرخ‌ها هشدار می‌دادند. به‌عنوان نمونه، چند روز پیش سمیعی، رئیس اسبق شورای عالی کانون صرافان اعلام کرد: «به‌دلیل عدم فعالیت صرافی‌های رسمی، دلالان در شرایط نبود مشتری و تقاضا، بین خود معامله کرده و نرخ تعیین می‌کنند. نرخ‌هایی که در برخی کانال‌ها منتشر می‌شود، غیرواقعی و ساخته و پرداخته دلالان است.» با این وصف، می‌شد پیش‌بینی کرد که بازگشایی بازار و ورود بازیگران عمده ارزی، نرخ‌ها تعدیل خواهد شد.
این اتفاق البته طی نخستین هفته کاری پس از تعطیلات افتاد و تا نیمه‌های هفته مذکور، نرخ ارز به کانال 15 هزار تومان برگشت. (و حتی زیر 15 هزار و 800 تومان قرار گرفت.) به‌نظر می‌رسد جو روانی ناشی از فضاسازی‌های تعطیلات نوروزی از بین رفته باشد و  حالا بانک مرکزی اختیار عمل بیشتری برای کاهش نرخ ارز در خود ببیند. به عبارتی، با بازگشایی بازار ارز، نرخ دلار حدود 400 تومان کاهش یافته و نرخ‌های فریبنده تقریبا شکست‌خورده است. ضمن اینکه مطابق سخنان رئیس کل بانک مرکزی، زمینه کاهش بیشتر نیز می‌تواند فراهم شود. البته در این میان خبرهای منفی (که امید به بازدهی دلار را بیشتر می‌کند) بیش از پیش توسط کانال‌های مجازی پمپاژ خواهد شد تا در مقابل کاهش نرخ دلار ایستادگی کند.
در پایان، ذکر چند نکته خالی از لطف نیست؛ یکی اینکه بانک مرکزی هرچه زودتر بازار متشکل ارزی را راه‌اندازی کند، دست بازتری در مدیریت نرخ ارز خواهد داشت. (یا حداقل تأثیر فشارهای خارجی کمتر خواهد شد) دیگر اینکه با توجه به تامین مالی خسارات‌های اقتصادی ویروس کرونا باید توجه داشت که اگر این تامین مالی از راه‌هایی نظیر استقراض از بانک مرکزی صورت بگیرد، پایه پولی افزایش خواهد یافت و با توجه به اثر تورمی ‌آن، می‌توان متصور شد که ثبات نرخ ارز هم شکننده خواهد شد، پس بانک مرکزی باید از این راه‌های پرخطر اجتناب کند. نکته پایانی هم تقدیری از بانک مرکزی است که سال گذشته بدون استفاده از ذخایر ارزی موفق کنترل نرخ ارز شد، اهمیت این اقدام در سال جاری مشخص می‌شود، چراکه با توجه به صفر شدن درآمدهای نفتی و کاهش صادرات غیرنفتی (به دلیل شیوع ویروس کرونا) احتمالا دچار مضیقه‌های ارزی خواهیم بود اما ذخایر کنونی بانک مرکزی این نوید را می‌دهد که با تمام این اوصاف مشکلی در تامین ارز بازار وجود نخواهد داشت.