جای خالی نوسازی در جشـنواره فیلم فجـر!

آرش فهیم
آنچه می‌تواند جشنواره فیلم فجر را به جایگاه والای خودش برساند این است که ضمن ایجاد رقابت بین نسل‌ها، دیدگاه‌ها و طیف‌های مختلف سینمایی، کارزاری برای پرورش و ظهور سینمایی ناب و نو باشد.
بزرگ‌ترین معضل جشنواره فیلم فجر در سال‌های اخیر، سایه افکندن نگاه مدیریتی محافظه‌کار بر این جشنواره است. البته این معضل مربوط به یک فرد خاص نیست، بلکه مرامی محافظه‌کار و مخالف روش‌های مترقی، تبدیل به ساز و کار جشنواره فجر شده است. شاید این نوع نگاه را بتوان در صحبت‌های یکی از اعضای هیئت انتخاب سی و هشتمین جشنواره فیلم فجر دید. این عضو محترم هیئت انتخاب، پنجشنبه شب گذشته با حضور در برنامه «شب سینما» در شبکه چهار، در مقام مدافع تمام عیار جشنواره برآمد و هر گونه نقد و لزوم تغییر در این جشنواره را رد کرد! وی حتی در مقابل ضعف جشنواره فجر در اثرگذاری در مقایسه با کارکردهای اسکار و یا فستیوال‌هایی چون کن و برلین نیز کوتاه نیامد و گفت که ما باید روش مستقل خودمان را داشته باشیم و نباید از جشنواره‌های خارجی تقلید کنیم! (نقل به مضمون) یک بار دیگر صحبت‌های این انتخابگر جشنواره فجر را در برنامه تلویزیونی مذکور مرور کنید. این اظهارات را می‌توان خلاصه‌ای از دلایل کاهش قدرت این جشنواره، طی سال‌های گذشته دانست. این نگاه، فجر را به یک ویترین و یا نمایشگاه برای تولیدات سالانه سینمایی محدود کرده است. نگاهی که لزوم تعیین راهبرد و چشم انداز برای جریان ساز شدن جشنواره فجر را «محدودسازی» جشنواره قلمداد می‌کند! این نوع نگاه معتقد است که جشنواره فیلم فجر همین است که هست و نه تنها نباید در آن تغییری در جهت تقویت سینمای ملی و انقلابی داشت که باید به وضع موجود افتخار هم کرد! ایشان، همچنین هویت بخشی به جشنواره فیلم فجر را همسان با افزایش سانسور و بستن فضا می‌پندارد که برداشت غلطی است!
البته که جشنواره فیلم فجر را نباید کوچک و محدود کرد، بلکه باید از خستگی درآمده و چابک و اثرگذار شود. راه نیز این است که محافظه‌کاری و دیدگاه «این نیز بگذرد» از اجرا و اداره جشنواره کنار گذاشته شود. همان طور که جشنواره کن، در دوره‌های متمادی تلاش کرده تا مدل مطلوب خودش از سینما را به جهان القا کند و حتی بخشی از سینماگران ایرانی را هم تحت استعمار خویش بگرداند، جشنواره فجر، حداقل در عرصه داخلی باید بتواند نوع مطلوبی از سینما را ملاک و هدف خودش قرار دهد.
این شکل از سینما چیست؟ حضور چه نوع فیلم‌هایی باید در سینمای ما پررنگ‌تر شود؟
این روزها سینمای ایران هم از تکثیر نوع نازل و مخربی از کمدی رنج می‌برد و هم از شکل سترون و بی‌خاصیتی از سینمای روشنفکرانه و به ظاهر اجتماعی غمگین است! از یک طرف، آثاری جنسیت زده و جنسی محور، به نام کمدی به خورد ملت داده می‌شوند و از طرف دیگر، بخشی از توان و ظرفیت سینمای ایران برای فیلم‌های سیاه و بی‌رمق و بدون تأثیرگذاری فرهنگی و صرفا برای ارسال به آن سوی آب‌ها خرج می‌شود. راه بهتر زیستن سینمای عزیز کشورمان، آلترناتیوسازی است. یعنی به جای انفعال، باید نوع با کیفیت‌تری از فیلم کمدی و آثار سیاسی و اجتماعی برساخته شود. فیلم‌هایی که توان جذب مخاطب گسترده و بازگشت سرمایه خود از راه‌حلال و اخلاقی را داشته باشند؛ از راه جاذبه و توانایی فنی و دراماتیک بالا، نه ترسیم روایت‌های موهن و پست!
 ایران امروز به سینمای اجتماعی به معنای واقعی نیازمند است. یعنی به جای فیلم‌هایی نق نقو، کور و وطن فروش که فقط برای کسب جایزه از دیگران ساخته می‌شوند و تأثیری در آگاه سازی مردم ندارند، باید سینمایی جایگزین شود که «نشان دهنده نقاط کور و مبهم معضلات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، نظامی است.»1 چنین سینمایی، به جای القای بن‌بست و تأیید و تشویق مهاجرت و بی‌وطنی، خوداتکایی و حل مسئله را نمایش دهد و «کلید پیشرفت کشور» باشد.2
اما جشنواره فیلم فجر، چگونه می‌تواند ساختارها و سازمان فرسوده خود را بشکند و راهی نو را در اندازد؟
بدون تردید، تمامی مسائلی که شرحشان گذشت، نه تنها به معنی حذف و سانسور نیست، بلکه اولین تغییر در جشنواره فجر این است که با حذف صداهای متفاوت در سینما مقابله کرد. همان طور که محافل و جشنواره‌های مهم و جریان ساز در جهان، از طریق انتخاب صندلی خالی به نام یک فیلمساز خاص، برگزاری مراسم بزرگداشت و در نهایت، اهدای جوایز و صدور بیانیه، به سینماگران خط می‌دهند، جشنواره فیلم فجر هم می‌تواند از این روش‌ها برای حمایت و تقویت نوع سالم‌تری از سینما کار کند.
مرور بزرگداشت‌ها و جوایز و برگزیدگان جشنواره فیلم فجر در بسیاری از دوره‌های اخیر نشان می‌دهد که این جشنواره، به سود جریان‌های غالب و به ویژه فیلم‌های به ظاهر روشنفکرانه و اجتماعی در سینما عمل کرده است. اولین قدم برای تغییر و بهبود وضعیت جشنواره فیلم فجر، تحول در نحوه تقسیم جوایز به سود جریان‌های آلترناتیو سینمایی است. همان سینمایی که سیدشهیدان اهل قلم، با عنوان «سینمای مبارزه» خواند و می‌تواند تجلی‌گاه هویت ملی و انقلابی ملت ایران در هنر هفتم باشد.
پانویس:
پیام امام خمینی به هنرمندان – 30 شهریور 1367
بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در جمع سینماگران – 23 خرداد 1385