مهارت همدلی و همدردی
یکی از مهارتهایی که لازم است در زندگی بیاموزیم مهارت همدلی و همدردی است. همدلی این است که از نظر عقلی و احساسی درکی از موقعیت و شرایط دیگری داشته باشیم. در این صورت به طور طبیعی نه تنها او را سرزنش نمیکنیم، بلکه چتری بر سرش میگشاییم تا او نیز از مشکل برهد و مورد حمایت قرار گرفته و از راهکارهای ما بهرهمند شود؛ اما همدردی این است که ما وقتی درد و مشکل او را شناختیم، با او احساس همدردی کنیم و همانند او اشک بریزیم.
البته همدلی همیشه با همدردی همراه نیست؛ چنانکه همیشه نیز همدردی به معنای همدلی نیست.
به نظر میرسد که در محیط اجتماعی، انسان بیشتر از همدردی نیازمند همدلی است؛ زیرا یک استاد دانشگاه میتواند نسبت به تاخیر دانشجویی که موجب عدم حضورش در جلسه امتحان شده، احساس همدلی کند و از موقعیت او آگاه شده و برایش راهکاری بیابد، اما نمیتواند با او همدردی کند.
همدلی موجب میشود تا شخص اعتماد نفس پیدا کند و از راهکارهای دیگری بهرهمند شود؛ چون میبیند که دیگری درک درستی از شرایط و موقعیت و احساس او دارد. مثلا حضرت اسماعیل(ع) وقتی میبیند حضرت ابراهیم(ع) در موقعیت حساسی چون ذبح قرار گرفته، با او احساس همدلی کرده و با تاکید بر اینکه صبر میکند و مطیع خواهد بود، حضرت ابراهیم(ع) را یاری میرساند.(صافات، آیه 102)
خداوند با حضرت موسی(ع) بارها همدلی میکند تا او بتواند از موقعیت حساس پیش آمده بدرستی عبور کند. مثلا به حضرت موسی(ع) یادآور میشود که عذاب الهی نسبت به یهودیان فراگیر نخواهد بود و اینکه موقعیت او را درک میکند.(اعراف؛ آیات 155 و 156) یا آنکه موقعیت او را نسبت به واکنش فرعون درک کرده و با او همراه و همدل خواهد بود.(طه، آیات 43 تا 46)
خداوند بارها به پیامبرانش یادآور میشود که موقعیت آنان را در موارد حساس و شرایط خطیر درک میکند و با همدلی، آنان را یاری میرساند تا از موقعیت فعلی به خیر و صلاح عبور کنند و مشکلات را کنار بزنند.
اینکه در روایات آمده است بیخودی دیگری را سرزنش و توبیخ نکنید، بلکه موقعیت دیگران را درک کرده و با همدلی راهکاری برای آنان بیابید.
اگر انسان بر اساس این قاعده طلایی که میفرماید هر چه را برای خود میپسندی برای دیگران بپسند و هر چه برای خود روا نمیداری برای دیگران هم روا مدار، عمل کند (نهجالبلاغه، نامه 31)، نسبت به دیگران احساس همدلی خواهد داشت و در مصیبتها و مشکلات او را یاری میرساند تا از موقعیت پیش آمده عبور کند و بحران را از سر بگذراند.
اینکه برخیها در موقعیتهایی دیگران را سرزنش میکنند؛ بدترین شیوه رفتاری است؛ زیرا نه تنها همدلی و همدردی نمیکنند؛ بلکه نمک بر زخم میپاشند. امام جواد(ع) میفرماید: مَنْ عَتَبَ مِنْ غَیْرِارْتِیاب أعْتَبَ مِنْ غَیْرِاسْتِعْتاب؛ سرزنش كردن دیگران بدون علّت و دلیل سبب ناراحتی و خشم خواهد شد، در حالی كه رضایت آنان را نیز كسب نخواهد كرد. (بحارالأنوار، ج 71، ص 181)
پس اول باید علت جویی و سپس بر اساس همدلی چاره جویی کنیم که این در روابط اجتماعی تاثیرگذارتر است.
اصولا هر کسی ممکن است در موقعیتهای مشابه گرفتار آید. پس بهتر است همدلی کرده و راهکاری برای مشکل پیدا کنیم؛ پیامبر(ص) فرموده اند: مَن عَيَّرَ اَخاهُ بِذَنبٍ لَم يَمُت حَتّى يَعمَلَهُ؛ هر كس برادر [دينى] خود را به گناهى سرزنش كند، نميرد، مگر آنکه مرتكب آن شود.(نهجالفصاحه ص 751، ح 2920)
امام صادق(ع) نیز فرموده اند: مَن عَیرَ مُؤمِناً بِذَنبٍ لَم یمُت حَتّى یرتَکبَهُ؛ هر کس مؤمنى را بر انجام دادن گناهى سرزنش کند، نمیمیرد تا آنکه خود آن گناه را مرتکب شود.(الکافى، ج 2، ص 356 )
امام باقر(ع) از رسول خدا(صلی الله و علیه و آله)
روایت میکند که آن حضرت فرمودند: «مرد را همین عیب بس است که کارهای زشت دیگران را بنگرد ولی زشتیهای خود را مشاهده نکند و یا دیگران را در کارهایی نکوهش کند در حالی که خود آن کار را انجام میدهد.» (کافی، ج۲، صص۴۵۹-۴۶۰)