آثار و پیامدهای رعایت صرفهجویی در زندگی - بخش نخست
مصرفگرایی دشمن اقتصاد خانواده
فریده شریفی
ما وظیفه داریم که خود را طبق آنچه که دین از ما خواسته است و عقل سلیم از ما میطلبد، آن طور تنظیم کنیم.
اسراف در آب، اسراف در نان، اسراف در مواد غذایی، اسراف در وسایل زندگی، زیادهروی، زیاد خریدن، زیاد مصرف کردن، دور ریختن چیزهایی که قابل استفاده است، اینها همه تضییع نعمت خداست... در همه امور باید به صرفهجویی عادت بکنیم، صرفهجویی یعنی آن چیزی را که قابل استفاده است و میتوانیم از آن استفاده کنیم، به نظر من باید مسئولان کشور، راه صرفهجویی و مقابله با اسراف را به مردم یاد بدهند، خود مسئولان دولتی هم باید اسراف نکنند، اسراف مسئولان دولتی، از اسراف مردم عادی مضرتر است، زیرا که این اسراف در بیتالمال است. (پيام نوروزى مقام معظم رهبری در سال 1376)
شاید وقتی به کسی بگوییم اسراف نکن و صرفهجویی کن بیشتر افراد از این توصیه خوششان نیاید و حتی در مقابل آن موضع بگیرند اما اگر به جایگاه این توصیه در زندگی شخصی و اجتماعی پی ببریم نمیتوانیم از مزایای آن چشم پوشی کنیم.
اسراف در لغت به معنای از حد درگذشتن، زیاده از حد خرج کردن، بیهوده خرج کردن و زیاده روی است. قناعت و صرفهجویی که نقطه مقابل اسراف است به معنای درست و به جا مصرف کردن و ضایع نکردن اموال و نعمتهای خدادادی است.
نعمتهای ارزشمند خداوند
صرفهجویی یکی از نعمتهای ارزشمندی است که خدا در اختیار انسانها قرار داده و به معنای استفاده درست و به جا از نعمتهای خدادادی است. صرفهجویی یعنی خدایا شکرت که به ما اینهمه نعمت دادی. بدون شک خداوند که انسانها را آفریده است، رزق و روزی آنها را تضمین کرده و به قدر کافی نعمتها و مواهب طبیعی برای بهرهوری در اختیار آنها قرار داده است اما شرط اصلی شکرگزاری و قدردانی از نعمتهای الهی هدر ندادن نعمتهای الهی و بهرهبرداری صحیح و به دور از افراط و تفریط آنهاست.
«معصومه طاهریانپور» کارشناس مسائل اجتماعی به گزارشگر روزنامه کیهان میگوید: «صرفهجویی به معنای خسیس بودن یا استفاده نکردن از نعمتهای الهی نیست بلکه به معنای درست استفاده کردن و مصرف صحیح نعمتها است. اینکه برخی معتقدند که صرفهجویی یعنی چشم خود را به روی همه چیزها ببندیم و نخوریم، نیاشامیم و استفاده نکنیم اصلا درست نیست بلکه باید در حد اعتدال و نیاز از همه نعمتهای خداوند استفاده کنیم. در واقع صرفهجویی به معنای محرومیت كشیدن نیست و بالعکس به معنای استفاده بهینه از امکانات، کالاها و انرژیها است.»
وی اضافه میکند: «در قرآن کریم و در آیات مختلف نیز آمده است که بخورید و بیاشامید ولی زیاده روی نکنید که خداوند اسراف کاران را دوست ندارد. بنابراین صرفهجویی به معنای استفاده نکردن یا کم استفاده کردن نیست بلکه به معنی درست استفاده کردن است. برخی افراد هستند که بیش از نیاز خود لباس میخرند، در حالی که ممکن است از بسیاری از آنها استفاده نکنند یا در خرید مواد خوراکی و دیگر اقلام زندگی هم زیاده روی میکنند اما این شیوه زندگی درست نیست و باید راه اعتدال و میانهروی را در پیش بگیرند و به قدر نیاز خود از امکانات و وسایل استفاده نمایند.»
«مریم عتیقهزاده» خانهدار در این باره به گزارشگر روزنامه کیهان میگوید: «صرفهجویی و زیادهروی نکردن یکی از راههای موفقیت هر خانم خانهداری است چرا که از این طریق میتواند اقتصاد خانواده را به بهترین نحو اداره و رسیدگی کند و با کمبودها و مشکلات اقتصادی مواجه نشود.»
وی اضافه میکند: «در برخی از خانوادهها چشم و هم چشمی و رقابتهای ظاهری و بیهوده باعث شده که اقتصاد خانواده تحت تاثیر همین مسائل قرار بگیرد و به جای تأمین نیازهای اساسی خانواده، نیازهای تجملاتی در اولویت قرار بگیرد. به طور مثال من در فامیل خودمان کسی را سراغ دارم که هر دو سال یکبار مبلمان خانه را عوض میکند یا وسایل تجملاتی و غیر ضروری خریداری میکند تنها به این خاطر که با سایر اعضای فامیل رقابت کند اما در یک کار خیریه و خدا پسندانه مانند تهیه جهیزیه برای افراد نیازمند یا فراهم کردن اسباب ازدواج برای جوانان شرکت نمیکند در حالی که میتوانست با این هزینههای گزاف و البته بیهوده چند جوان نیازمند را به خانه بخت بفرستد یا هزینه درمان بیماران نیازمند را تأمین نماید.»
این خانم خانه دار تصریح میکند: «چه راهی بهتر از صرفهجویی و اسراف نکردن میتواند راه شکرگزاری و قدردانی از نعمتهای الهی باشد مخصوصا که خداوند نعمتهای اینگونه افراد قدردان و شاکر را چند برابر میکند و اجر معنوی آنان را افزایش میدهد.»
روشهای صرفهجویی در زندگی
کارشناسان معتقدند صرفهجویی اصلا کار سختی نیست و یک نوع هنر است که برای برخی از افراد دلچسب و شیرین هم هست، چرا که هیچ چیز به اندازه ولخرجی آزاردهنده نیست. این ویژگی که متأسفانه در افراد زیادی به چشم میخورد باعث میشود پولی را که به زحمت به دست آوردهاند به آسانی و در یک چشم برهم زدن از دست بدهند و همیشه محتاج و نیازمند کمک دیگران باشند در حالی که عده دیگری از افراد ممکن است با میزان درآمد بسیار کمتر همه نیازهای منطقیشان برآورد شود و حتی اندوخته قابل توجهی هم داشته باشند.
یک کارشناس اقتصادی در این باره میگوید: «بیشتر مردم فکر میکنند که صرفهجویی فقط به آب و گاز و برق مربوط میشود و شامل مسایل دیگر نمیشود در حالی که فرهنگ صرفهجویی باید در تمام موارد رعایت شود و همه اقشار مردم خود را موظف به رعایت صرفهجویی کنند تا جامعهای خودکفا، مستقل و کارآمد داشته باشیم.»
به گفته این کارشناس، با اشاعه فرهنگ صرفهجویی میتوان از اسراف و دور ریختن بسیاری از مواهب و منابعی که در اختیار داریم جلوگیری کنیم و از این راه هم به توسعه کشور کمک کنیم و هم به فکر آیندگان و تأمین امکانات برای آنها باشیم. از نگاه اسلام نیز اسراف و زیاده روی و ریخت و پاشهای بیحد و حساب، یک عمل نامعقول و نامشروع است. اسراف و تبذیر به نسلهای آینده آسیب وارد میکند و زندگی آنان را با مشکل مواجه خواهد کرد.
اما نظر «امین صالحی» کارشناس تغذیه را نیز درباره صرفهجویی و اسراف نکردن جویا میشویم.
وی به مسئله صرفهجویی در حوزه غذایی اشاره میکند و میگوید: «صرفهجویی و جلوگیری از اسراف شامل تمام حوزهها از جمله موارد غذایی میشود، به طور مثال بسیاری از خانوادهها را مشاهده میکنیم که در استفاده از خوراکیها و نان اسراف زیادی میکنند و غذاهایی که امکان استفاده مجدد را دارند، دور ریز میکنند یا مثلا کسانی که بیشتر اوقات شام و ناهار را در رستورانها به جای منزل صرف میکنند از فرهنگ صرفهجویی فاصله زیادی گرفتهاند زیرا میتوانند به جای غذاهای گران قیمت و غالباً چرب و زیانآور فست فودها و رستورانها از غذای سالم و مفید خانه استفاده نمایند. به ویژه آنکه برخی از رستورانها به غذاها مواد افزودنی اضافه میکنند که برای سلامتی به هیچ وجه مناسب نیستند و زیانآورند.»
قناعت و صرفهجویی در اقتصاد خانوادهها اهمیت زیادی دارد، زیرا میتوان از مخارج بسیار که بابت اسراف و دور ریز اقلام مورد نیاز میشود جلوگیری کرد و هزینهها را برای مصارف آینده پسانداز کرد. فرهنگ قناعت و صرفهجویی در پیشرفت اقتصاد یک مملکت نیز تاثیر بسزایی بر جا میگذارد. در کشور ما، دولت برای تولید انرژی و سوخت، تأمین و تصفیه منابع آب، تهیه و تولید منابع و اقلام غذایی و... هزینههای سنگینی را میپردازد که اگر این منابع و امکانات به شیوه صحیحی مورد استفاده قرار نگیرد، به معنای اتلاف منابع و سرمایههای بسیار است و اگر در استفاده از آنها رعایت اعتدال را نکنیم برای زندگی آیندگان نیز خطر ایجاد میشود. تولید و ارتقای فرهنگ صرفهجویی در جامعه یک ضرورت انکار ناشدنی است و همکاری تمام بخشهای مختلف جامعه اعم از دولتی، خصوصی، سازمانهای مردمی و خانوادهها در این امر لازم است.
نقش خانوادهها در صرفهجویی
خانواده بهعنوان اولین و مهمترین نهاد اجتماعی، میتواند در ساختن باورها و هنجارهای صرفهجویی نقش موثری ایفا کند. زیرا کودکان اگر از همان سنین کودکی فرهنگ صرفهجویی را بیاموزند تا آخر عمر میتوانند این فرهنگ را حفظ و عملی کنند. آموزش و ترویج هنجارهای درست مصرف کردن نیز در این امر دارای اهمیت بسیار است.
معصومه طاهریانپور در این زمینه میگوید: «خانوادهها نقش بسیار مهمی دراشاعه فرهنگ صرفهجویی ایفا میکنند زیرا فرزندان اولین الگوهای رفتاری خود را از والدین خود میآموزند و این رفتارها نسل به نسل منتقل میشود، به طور مثال اگر در خانوادهای الگوهای صحیح استفاده از آب، برق، گاز، مواد خوراکی و پوشاک وجود داشته باشد فرزندان این خانوادهها بدون شک در آینده اگر در جایی لامپ روشن اضافی دیدند خاموش خواهند کرد یا درباره مصرف آب و گاز و سایر نیازهای مادی نیز همین روش را در پیش خواهند گرفت.»
وی اضافه میکند: «البته اسراف نکردن و صرفهجویی فقط به مسائل مادی محدود نمیشود، در ابراز برخی از رفتارهای اخلاقی و اجتماعی نیز باید محدودیتها و ملاحظاتی صورت گیرد، رفتار با دیگران، ابراز احساسات، گذشت، فداکاری، خشم، نفرت و دیگر خصوصیات اخلاقی باید ضابطه مند و در چهارچوبهای خاصی صورت بگیرد و کنترل شده باشد. به طور مثال با کسانی که حقوق مردم را نادیده میگیرند و اصطلاحاً حق الناس را رعایت نمیکنند نباید گذشت و مهربانی کرد یا در مورد کسانی که ظلمی به زیر دستان اعمال میکنند نیز نباید با دیده اغماض برخورد کرد. این مسائل و رفتارها در دین اسلام تاکید شده است و مصداق آیهای است که هرکس به اندازه یک مثقال خوبی میکند پاداش آن را میگیرد و هرکس به اندازه مثقالی بدی میکند به سزای اعمالش خواهد رسید. بنابراین همه چیز باید طبق اصول و معیارهای اسلامی و انسانی باشد و انسان از این محدوده خارج نشود زیرا زیان آن در درجه اول متوجه خود شخص خواهد شد.»
آگاهی دادن به کودکان و آموزش آنان برای مصرف صحیح امکانات، میتواند ضمن نهادینه کردن فرهنگ مصرف صحیح در آنان و تداوم رفتار در بزرگسالی، با تاثیرگذاری کودکان بر رفتارهای اطرافیان به اصلاح رفتار بزرگسالان نیز کمک کند.
برای فرهنگسازی و ارزشآفرینی در همه جوامع، آموزش از اهمیت زیادی برخوردار است. با آموزش، مردم به مرور به نهادینه کردن ارزشها، باورها و هنجارهای مرتبط با فرهنگ صرفهجویی و قناعت روی میآورند و در این صورت کم کم فرهنگ صرفهجویی در جامعه ترویج پیدا میکند. رسانههای همگانی و نیز نهادهایی همانند آموزش و پرورش، مهمترین وسیله برای آموزش دادن به مردم برای ارتقای فرهنگ صرفهجویی و قناعت هستند.