پاسخگویی به شبهات، زمینهساز پذیرش اسلام انقلابی توسط نسل آینده(زلال بصیرت)
دوران زندگی بشر، دائماً در حال تحول بوده است، در میان این تحولات، آنچه سبب تحول سریع شده و آثارش نيز تا مدتی باقی میماند، انقلاب ناميده ميشود.
عمده انقلابهایی که در دنیا واقع شده تحت تأثیر نیازهای مادی و جسمی بوده است، البته گاهی امور جانبی ديگري هم که جنبه ارزشی دارند، در شکلگیری یا شدت يك انقلاب تأثیراتی داشتهاند. توجه به اين نكته نيز لازم است كه ارزشها متفاوتند؛ برخی ارزشها را همه انسانها پذیرفتهاند و برخی ديگر تنها برای عدهای یا جامعه خاصی ارزش تلقی میشود.
انقلاب صنعتی اروپا و برخی انقلابهای دیگر سبب تحولات متعددی در جهان شد كه سلطهطلبی و رونق گرفتن استعمار يكي از آثار آن به شمار میرود. امروزه نیز برخي کشورهایی که از نظر صنعت، تکنولوژی و سیاسی، پیشرفتهترند، به دنبال سلطه بر سایر کشورها هستند.
گاهی جنگها، تحولات و انقلابها در اثر عوامل غیرمادی و با رويكرد ارزشی و معنوی- صرفنظر از حق یا باطل بودن آنهاـ رخ میدهد، از این انقلابها به عنوان انقلاب فرهنگی ياد ميشود؛ جنگهایی که در نتيجه نژادپرستی واقع شده، نمونهاي از این انقلابهاست؛ به عنوان مثال جنگ جهانی دوم ریشه در نژادپرستی داشت؛ چون در واقع عدهای كه نژادپرستی را ارزش میدانستند، بدون هیچ پایه و اساس علمی و منطقي و صرفاً به خاطر اعتقادي كه ارزش منفی دارد، جنگی را به راه انداختند که خسارتهای زیادی به كشورهاي مختلف جهان وارد كرد.
برخی جنگها نيز در نتيجه عوامل ارزشی مثبت واقع شده. افرادی، ارزشهای مثبتي را پذیرفته بودند و به دنبال ترویج آن بودند؛ اما كسانی به خاطر منافع خودشان مانع انتشار اين ارزشها میشدند؛ دفاع گروه اول از اعتقاداتشان و ممانعت گروه دوم از ترويج اين اعتقادات سبب ایجاد درگیری و جنگ بين اين دو گروه میشد؛ به عبارت ديگر تلاش براي گسترش ارزشهاي مثبت ایجاب میکرد كه به دفاع در مقابل دشمنان بپردازند.
البته کسانی با انگیزههای مادی و برای سلطهجویی و تأمین منافع خودشان به اسم دین جنگهایی را انجام دادند كه نباید آنها را به حساب دین گذاشت؛ مانند جنگهایی که امپراطوری عثمانی به اسم دین انجام داد و حتی تا قلب اروپا نیز پیش رفت. خلاصه اینکه جنگها و تحولات گاهی صرفا با انگیزه مادی صورت گرفته، گاهی نيز ارزشهای غیرمادی دیگری در آنها مطرح بوده است؛ گاهی نیز انگیزه مادی موجب راهاندازي يك جنگ شده، اما بانيان آن اين كار را به اسم ارزش انجام دادهاند.در تاریخ گذشته به غیر از حرکت حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) حركتي که واقعاً به مفهوم جامعهشناختی بتوان آن را انقلاب دینی ناميد، یافت نمیشود، در دوران معاصر نيز فقط انقلاب اسلامی یک حرکت سریع اجتماعی بود که بر اساس ایده دینی و ایدئولوژی صحیح شکل گرفت و پس از گذشت چهل سال هنوز آثارش در دنیا قابل مشاهده است.
البته برای ما ساده است که باور کنیم عامل اصلی در این انقلاب، دین بوده و رهبر آن نیز یک عالم دینی بوده که برای احیاء ارزشهای دین قیام کرده و از روز اول تا آخر، عمدهترين دغدغهاش اسلام بود؛ اما برای یک تاریخنویس و جامعهشناس دشوار است که باور کند یک روحانی مذهبی بتواند چنین انقلابی را رقم بزند و مردم نيز برای دفاع از دین جانشان را به خطر بیندازند.
جامعه امروز ما در ادامه سیر تکوینی خود در دوران پرنشاط جوانی به سر میبرد؛ یعنی دوران طفولیت و خردسالی را پشتسر گذاشته و زمان رفتارهای کودکانه و هوسبازانهاش گذشته است؛ اما قرار نیست هر جوانی كه سالم و قوی بود، صالح هم باشد؛ خیلی از افراد از نیروی بدنی و امکاناتشان سوءاستفاده میکنند و جنایتهای عظیمی را انجام میدهند؛ در طول تاریخ بشریت هم نمیتوان برههای را نشان داد که همه مردم یا اکثریت قریب به اتفاق افراد جامعه صالح و درستکار باشند؛ بلکه شواهد تاريخي و مؤیدات قرآنی گواه عکس اين مطلب است؛ اما کسانی که از استعداد و توانمندي برخوردارند و دلسوز خود و دیگران هستند، باید راه بهرهبرداری از این نعمتها را پیدا کرده و با صبر و حوصله راه صحيح را بپیمایند و دیگران را نیز در این مسیر با خود همراه کنند.
شخص حضرت امام(ره) که پرچمدار این انقلاب بود و یاران ایشان و کسانی که هنوز هم واقعا پیرو ایشان هستند، ادعایشان این است که عنصر اصلی اين انقلاب «دین» بود و معتقد بودند که باید ارزشهای اسلامی پیاده و با دشمنان دین مبارزه شود؛ اما برای همه ـمخصوصاً نسل جوانی که میخواهد صرفاً تقلیدکننده نباشد و براي فكر و رفتار خود به دنبال دلیل متقن ميگردد- پذيرش این مسئله آسان نیست؛ لذا در همین جا اين سؤال مطرح ميشود که آيا اصلا درست است که دین در تحولات اجتماعی و انقلاب نقش داشته باشد؟ بسیاری اعتقاد دارند دین یک امر فردی و محدود به دعا و مناجات انسان با خدا و نهایتاً كارهايي از قبيل کمک به فقرا و مهربانی با دیگران است، این عده معتقدند که دین به مسائل دنیا و سیاست ربطی ندارد؛ طبیعتاً این تعریف از دین با دینی که امام راحل(ره) آن را تعریف کرد بسیار متفاوت است؛ اما وظیفه ما در برابر كساني كه این عقیده را ترویج میکنند چیست؟ آیا باید با آنها بجنگیم یا وظیفه دیگری داریم؟
ضرورت پاسخگویی به سؤالات و شبهات جوانان و اقناع آنها
فکر و اعتقاد دیگران را نمیتوان با زور و اجبار عوض کرد و نسل جوان امروز که به درستي برای کارهایش به دنبال دلیل میگردد را نمیتوان قانع کرد که بر اساس تقلید، اعتقادی را بپذیرند؛ چهبسا برخی از آنها شیوه پدرانشان را اشتباه بدانند؛ شايد بعضي از ايشان معتقد باشند این همه جنگ و ویرانی و کشته و معلول شدن اين تعداد انسان چه فایدهای داشت؛ آیا نمیشد راه کمهزینهتری را براي رسيدن به اهداف انقلاب انتخاب کرد؟
حتی اگر پذیرفته شد که دین باید در امور اجتماعی و سیاسی دخالت کند، سؤال ديگري مطرح ميشود و آن اين است كه آیا روشی که جمهوری اسلامی در پیش گرفته، روش درستی است و حتی اگر روش جمهوری اسلامی را در گذشته درست بدانيم، آیا در ادامه هم باید با همین شیوه جلو رفت یا با تغيير شرایط باید به گونه دیگری عمل کرد؟ آیا امروز هم لازم است از شعارهای اول انقلاب حمایت کرد یا باید راههای دیگری را بیابیم تا ضرر کمتری داشته باشیم؟
اگر بخواهیم نسل آینده ما اسلام انقلابی را باور داشته باشد و در این مسیر تلاش کند، باید پاسخ این سؤالات به خوبی برایش تبیین شود؛ مخصوصاً با توجه به اینکه دشمنان ما دائماً چنین سؤالاتي را به شیوههای مختلف مطرح ميكنند و حتی اگر در ذهن جواني این شبهات وجود نداشته باشد، دشمنان برای او این سؤالات را طرح خواهند کرد.
همه این سؤالات جواب دارد، مسئله مهم اين است که چگونه و با چه روشی باید به این سؤالات پاسخ داد؟ آیا میتوان در پاسخ دادن به این سؤالات، صرفاً فرمایشات رهبر معظم انقلاب را به عنوان سند قرار داد، يا میتوان در پاسخ به همه افراد از آیات قرآن به عنوان دلیل استفاده کرد؟ چهبسا برخی قرآن را قبول نداشته باشند و يا كساني که آن را قبول دارند، بگویند برداشت ما از آيات قرآن چیز دیگری است؛ چون برخی آیات قرآن متشابه است؛ مگر نه اينكه خوارج هم از آیات قرآن برای جنگ با حضرت علی(ع) استفاده میکردند؟! لذا ابتدا باید عقل انسان برخي مطالب را بپذیرد و قانع شود و سپس به وسیله عقل، به سمت قرآن هدایت شود.
عدهای معتقدند دوراني که رهبر جامعه مطلبي را بگوید و ديگران هم بدون کم و کاست آن را بپذیرند، تمام شده است، در اينجا لازم است به اين نكته توجه شود كه یکی از حکمتهای صدور بیانیه گام دوم انقلاب این است که بدانیم اتفاقاً هنوز دوره انقلاب تمام نشده است؛ بلکه هنوز فقط یک گام از آن برداشته شده و این انقلاب دائمی خواهد بود؛ چون عامل آن امري فطری و تغییرناپذیر است؛ آن عامل با فراهم شدن شرایط، موجب ايجاد يك انقلاب شد و ما باید آن شرایط را حفظ کنیم تا آن عامل همیشه اثر خود را ببخشد و هر گامِ آن ما را به ظهور نزدیکتر کند. البته باید توجه داشته باشیم که قرار نیست همگان با این سخنان قانع شوند.
ترویج روح لذتطلبی، برای تشکیک در مبانی انقلاب
روح همه دستاویزهایی که برای تشکیک در انقلاب از آنها سوءاستفاده میشود و با زبانها و بیانات و سطوح مختلف و شیوههای متعدد (اعم از فیلم و تئاتر و شعر و مطالب علمی و...) آن را بیان میکنند، یک چیز است و آن روح این است که ما باید در زندگی دنیا خوش باشیم؛ یعنی خوب بپوشیم، خوب بخوریم، خوب لذت جنسی ببریم و سرانجام هم راحت بخوابیم. دشمنان انقلاب هرگاه بخواهند شما از مسائل ارزشی فاصله بگيريد و در آنها تشکیک کنند، همین امور را مطرح میکنند. البته استفاده صحیح از نعمتهای دنیوی نه تنها مذموم نیست، بلکه مطلوب است؛ اما سخن در این است که آیا اصل، لذت بردن از زندگی دنيا است و هدف والاتری برای انسان در نظر گرفته نشده است؟ ما باید ابتدا خودمان را بشناسیم که چه هستیم و کمال وجودی ما چیست؟ به عنوان مثال کمال وجودی یک شتر این است که بار ببرد؛ اما کمال گوسفند بارکشي نیست، او باید شیر بدهد و گوشت خوب توليد کند؛ همچنانكه کمال حیوانات شکارچی این است که بر حیوانات دیگر غالب شوند؛ حال ما باید ببینیم کمال ما چیست؟ لذا ابتدا باید خودمان را بشناسیم تا کمال حقیقی خود را بدانیم، در وهله بعد بايد راه رسیدن به این کمال را یاد بگیریم؛ یعنی در سایه عقل، وحی را بشناسیم و با ضمیمه کردن عقل و وحی- كه همان شيوه صحيح دين اسلام است-پایههاي مستحكمي براي شناخت انسانیت خود به دست آوردهايم که میتوان بر روی آنها بناي استواري را ساخت؛ اما اگر این پایه لغزان باشد، هر ساختمانی بر آن بنا شود، زود فرومیریزد. بنابراین ابتدا ما باید شناخت خودمان را نسبت به خود، هستی و خدا به یقین برسانیم.
سخنرانی آيتالله مصباح يزدي (دامظله) در دیدار با
گروهي از دانشجویان شرکتکننده در دوره «طرح ولایت»؛ مشهد؛ 19/5/98
زلال بصیرت روزهای پنجشنبه منتشر میشود.