به کجا بازگردیم؟ (نگاه)

 
  علی اکبری
دولت محترم علی‌رغم همه تذکرات داده شده و همه شروطی که باید در فرآیند اجرایی شدن برجام مورد توجه و دقت قرار می‌داد، با تصور و باور به تضمین امضای وزیر خارجه آمریکا، تعهدات خود را به‌طور کامل انجام داد و منتظر ماند تا طرف مقابل نیز به تعهدات خود جامه عمل بپوشاند و این انتظار تا ناکامی ‌مطلق پیش رفت. هرچند برخی دولتمردان سخن از انتظار برای به دست آوردن سیب و گلابی باغ برجام می‌گفتند لیکن برخی از همین دولتمردان محترم از دستاورد تقریباً هیچ برجام برای ایران سخن گفتند تا واقعیت ماجرا بر همگان آشکار شود. این عدم انجام تعهدات توسط طرف غربی تا مرحله خروج آمریکا از برجام پیش رفت و در مقطعی که تصور بر این بود که ایران نیز متقابلاً به وضعیت قبلی و توقف تعهدات بازگردد، فضای سیاسی با سخن جالب یک دولتمرد مواجه شد که از کم شدن یک عنصر شرور اظهار خوشحالی و شادمانی می‌کرد تا افکار عمومی در این ابهام و تناقض درگیر شود که چطور می‌شود کدخدایی که دولت برای لغو تحریم‌ها با او وارد این فرآیند مذاکره شده بود به ناگاه عنصر شروری معرفی شود که خروج او باعث خیر و برکت است. بار دیگر و این بار علی‌رغم تذکر درخصوص ناتوانی اروپایی‌ها برای جبران خروج آمریکا، دولت محترم، راهکار خود را در دستور کار قرار داد و از مهلت کوتاه به‌طرف غربی خبر داد. مهلت چندهفته‌ای ایران به امید اینکه طرف‌های دیگر برجام به تعهد خود پایبندی خواهند داشت بیش از یک سال به درازا کشید و سرانجام با توجه به عدم هرگونه نتیجه و دستاورد و بی‌عملی طرف غربی، دولت مجبور شد با این واقعیت کنار آید که اروپا نه عزمی ‌برای این امر دارد و نه توانی برای آن. اکنون با تبیین راهبرد کاهش گام به گام تعهدات ایران، شاهد اقداماتی از سوی جمهوری اسلامی ایران هستیم. راهبردی که با همه انتقادات به نحوه اجرای آن توسط دولت محترم، به‌واسطه دستاوردهای آن نشان می‌دهد که دستاورد مقاومت بیش از دستاورد راهکارهای دیگر است و اگر دولت، این فرآیند را به نحو شایسته و مطلوب پیش می‌برد اکنون آورده‌های آن، بیش از آن چیزی بود که به دست آمده است.
یکی از مسائلی که در این فرآیند کاهش تعهدات خود را نمایان ساخت، موضوع تحقیق و توسعه است. کشورمان در حوزه دانش یکی از کشورهایی است که سرعت رشد دانش در آن، بیش از بسیاری از دیگر کشورها است و همین شتاب علمی باعث هراس دشمن شده بود. نباید فراموش کرد که اگر قرار بر کسب اجازه از طرف غربی باشد، حتی اجازه تدریس دروسی از قبیل فیزیک نیز در کشورمان داده نخواهد شد. در گرماگرم مذاکرات و در بیان مسئولان مذاکره‌کننده کشورمان اعلام می‌شد هرچند ما تعهداتی را پذیرفته‌ایم لیکن این تعهدات به هیچ وجه مانع از تحقیق و پژوهش نخواهد شد و برخی از مسئولان کشورمان با قسم جلاله در مقابل نمایندگان مردم، این موضوع را بیان کردند اما اکنون اعلام می‌شود که گام سوم ایران، یک گام اساسی است که هرچند در ظاهر چندان نمود و بروز ندارد لیکن دارای اهمیت راهبردی است و باعث خواهد شد که شتاب علمی در موضوعات هسته‌ای کشورمان، افزون از گذشته، باعث پیشرفت گردد و محدودیت‌ها و محرومیت‌های عرصه علمی و دانشی کشور را مرتفع سازد. این امر بدان معنی است که تعهداتی که ایران در برجام داده است باعث اخلال جدی در موضوع تحقیق و توسعه کشورمان شده است و اکنون ایران قصد دارد این مانع را برطرف سازد؛ یعنی متأسفانه برخی دولتمردان کشورمان در بزک کردن برجام، از سویی از لغو بالمره همه تحریم‌ها، حتی تحریم‌های غیرهسته‌ای سخن می‌گفتند و از سوی دیگر سعی در کم‌رنگ و کم‌اثر نشان دادن تعهدات مهم و بسیار تأثیرگذار ایران داشته‌اند تا افکار عمومی، برجام را یک پیروزی حقوقی و سیاسی تمام معنی برای دولت محترم تصور کرده و بر همین پایه و اساس، با راهکار برجام‌های بعدی نیز همراهی کرده و آن را به‌عنوان مطالبه خود مطرح و بر آن پافشاری نماید.
با تمام این تفاصیل، همچنان یک موضوع به‌عنوان تکیه‌کلام دولتمردان کشورمان مطرح می‌شود با این مضمون که: «اگر آمریکا به برجام برگردد و تحریم‌ها را بردارد، ما نیز کاهش تعهدات را متوقف کرده و مطابق برجام عمل کرده و تعهدات خود را مطابق برجام انجام خواهیم داد» سؤال اساسی این است که چرا باید چنین سخنی از سوی دولتمردان کشورمان اعلام شود.
 اگر فرض را بر این بگذاریم آمریکا به برجام برگردد که البته با توجه به رویکرد دولت کنونی آمریکا امر بعیدی است آیا آمریکا و طرف غربی، خسارتی را که نحوه عملکرد آنها به ایران زده است نیز جبران خواهند کرد؟ آیا قرار است که یک‌طرف، هر وقت دلش خواست یک تعهد دوطرفه را لغو کند و هر وقت دلش خواست به آن بازگردد و طرف مقابل نیز در مقابل این رفتار او، هیچ اقدام متقابل و شایسته‌ای انجام ندهد؟ آیا با فرض وقوع چنین فرآیندی، از این پس می‌توان حقوق و منافع ملی کشورمان در تعهدات دو یا چندجانبه و بین‌المللی را استیفا نمود؟ دولت محترم چه راهکاری برای این امر دارد و با چه ابزار و اهرمی، خسارت به کشورمان را از طرف غربی، مطالبه خواهد کرد؟
موضوع دیگر در باب تحقیق و توسعه است. آیا بازگشت به برجام و تعهدات آن باعث خواهد شد که برخی از اقداماتی که برای عبور از این محدودیت برداشته شده است، متوقف شود؟ آیا چنین اقدامی، باعث ویران شدن فرآیند تحقیق و توسعه نخواهد شد؟ فرض را بر این بگذارید که کشورمان با توجه به عبور از محدودیت‌های برجام، برخی سانتریفیوژهای جدید را تولید و در زنجیره‌های مربوطه نصب و گازدهی به آن را نیز آغاز کرده است. آیا قرار است مجدداًً مشابه تعهد در برجام برای کاهش و برچیدن مازاد سانتریفیوژهای نسل یک، با این دستگاه‌ها برخورد و آنها را نابود کرد؟
نگارنده بر این عقیده است که هرچند انتقاداتی درخصوص نحوه کاهش تعهدات ایران وجود دارد لیکن یک اصل کلی باید مدنظر و مورد توجه قرار گیرد. طرف غربی باید به این باور برسد که گام‌های کاهش تعهدات ایران که اقدامی در تقابل با عدم انجام تعهدات طرف غربی است، گام‌هایی غیرقابل برگشت هستند؛ یعنی هر محدودیتی که برداشته شده است دیگر به وضعیت قبلی باز نخواهد گشت. این پیش‌فرض باعث خواهد شد که طرف غربی دست از بازی و وقت‌کشی بردارد و به اقدامات عملی بپردازد. اگر طرف غربی اطمینان داشته باشد هر وقت که مطلوب او بود اعلام کند به برجام بازگردد و طرف ایرانی نیز به برجام با مختصات موجود برگردد، فرآیند بی‌نتیجه قبلی ادامه خواهد داشت و بازی برنده-  بازنده شکل خواهد گرفت. یک بازی کثیف که بازنده نهایی، ایران خواهد بود.
برای برنده شدن و غلبه بر نیرنگ و خدعه دشمن خبیث، مکار و البته ظاهرفریب، باید بازی را مطابق با وضعیت جدید و تعریفی که ایران اسلامی می‌کند، انجام داد.