پیوند اسباب مادی و معنوی

از نظر قرآن، توسل و فراهم‌آوری وسایل و اسباب، می‌تواند مادی و غیرمادی باشد. اینکه انسان اسباب مادی چیزی را فراهم آورد و آن را وسیله‌ای برای رسیدن به هدف قرار دهد، راه عقلی و نقلی است. خداوند در آیاتی از جمله در آیات 84 و 85 و 89 و 92 سوره کهف از پیروی از  اسباب برای رسیدن به مقصد و مقصود سخن گفته است؛ زیرا بدون پیروی از اسباب نمی‌توان به هدف رسید؛ چرا که هر چیزی در جهان بر اساس اسباب جریان می‌یابد که شناخت و استفاده از آن لازم است. در روایت آمده است: ابی الله ان تجری الاشیاء الا باسبابها (بصائر الدرجات‏، ج۱، ص۶) ؛ خدا ابا دارد که امور و چیزها جز به اسباب آن جریان یابد.
بنابراین، شناخت اسباب و نیز فراهم‌آوری وسایل هر کاری لازمه زندگی است. اما این وسایل و اسباب تنها مادی نیست؛ بلکه می‌تواند مادی و غیرمادی باشد.
خدا می‌فرماید: آن کسانى را که ایشان مى‏‌خوانند [خود] به سوى پروردگارشان وسیله تقرب مى‌‏جویند [تا بدانند] کدام یک از آنها [به او] نزدیکترند و به رحمت وى امیدوارند و از عذابش مى‌ترسند، چرا که عذاب پروردگارت همواره درخور پرهیز است. (اسراء، آیه 57)
در آیه 56 سوره اسراء، بیان شده که به جای غیر خدا، خدا را بخوانید که مالک امور است نه کسانی که مالک چیزی نیستند و نمی‌توانند دفع ضرری کنند. پس خداوند یکی از وسایل غیرمادی است که می‌توان با او مشکلات را حل و فصل کرد و کشف و دفع ضرر نمود.
مومن باید این گونه باشد؛ چرا که هم اسباب مادی و معنوی را می‌‌شناسد و هم از وسایل مادی و غیرمادی بهره می‌برد. عقل خویش را به کار می‌گیرد و با این حال اهل توسل به دعا و نماز برای تحقق آن است. در حقیقت اراده عزمی خود را با مشیت الهی و اراده خدایی پیوند می‌زند؛ چنانکه خداوند می‌فرماید: فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَهِ إِنَّ اللهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ؛ هر گاه عزم بر انجام کاری گرفتی پس توکل بر خدا کن؛ چرا که خداوند متوکلین را دوست می‌دارد.(آل عمران، آیه 159)
پس توسل مادی و غیرمادی در راستای توکل بر خدا است؛ البته مومن می‌داند که این وسایل مادی و معنوی تا جایی کارآیی دارد که مخالف حکمت الهی نباشد؛ زیرا امام سجاد(ع) می‌فرماید: یا من لاتبدل حکمته‌الوسایل (صحيفه سجاديه، دعای 13)؛ ای خدایی که وسایل، حکمت او را تبدیل نمی‌کند.