قاینات سرزمین گنجهای مدفون (گزارش از دور و نزدیک)
در حالی که همه کشور برای میزبانی گردشگران داخلی و خارجی در ایام تعطیلات نوروزی آماده میشود و سفره تاریخ و فرهنگ برای علاقهمندان به آثار و مفاخر تاریخی و فرهنگی در حال پهن شدن است در قاینات با همه استعدادی که برای استقبال و پذیرش گردشگر وجود دارد اما آثار تاریخی و فرهنگی چند هزار ساله شهرستان در اثر غفلت و ناتوانی مسئولان امر در احیا و استفاده از این ظرفیت عظیم در زیر خروارها خاک همچنان مدفون است.
محمدرضا قرائی رئیس شورای اسلامی شهر قاین در این باره میگوید نخستین مسجد برگرفته از مسجد النبی در مدینه، نخستین مسجد تک ایوانی و نخستین کارگاه ساخت شیشه تخت کشور در بافت تاریخی قاین همچون گنجی ارزشمند مدفون است که مسئولان استان و متولیان امر در شهرستان آن را معطل اعتبار گذاشتهاند.
وی در ادامه با اشاره به کاوشهای لباف پژوهشگر و کارشناس ارشد میراث فرهنگی و تاریخی میافزاید: در محوطه باستانی شاهزاده حسین یا مسجد جامع قاین ویژگیها و موارد بسیار مهم و تعیین کنندهای است که به گفته لباف در رابطه با تاریخ اسلام و نوآوریهای مسلمانان حائز اهمیت ویژه است و باید مورد توجه خاص قرار گیرد.
رئیس شورای اسلامی خراسان جنوبی همچنین با انتقاد از عملکرد ضعیف میراث فرهنگی و گردشگری نسبت به تعیین حریم و محوطه مورد کاوش میگوید در 60 هکتار حریم تعیین شده برای بافت قدیم قاین که چند محله شهر را شامل میشود نه تنها کار مهمی انجام نشده است بلکه امور مردم در این منطقه قفل شده و کسی پاسخگوی مطالبات شهروندان در خدماترسانی و صدور مجوزهای ساخت و ساز و عمران نیست.
نجیباله رجبی پژوهشگر و مؤلف کتابهای تاریخ قاین و تاریخ خراسان جنوبی نیز در خصوص تاریخ قاینات میگوید شهرستان کهن قاین بعنوان امالقرای جنوب شرق کشور با پیشینهای تاریخی و سی هزار ساله از قدیمیترین زیستگاههای انسانی و مرکز ایالت بزرگ قهستان و ولایت تاریخی قاینات شناخته میشود که البته آثار متعددی از ابنیه تاریخی و فرهنگی، شهره خاصی به آن داده است.
وی همچنین با ارجاع به کتاب تاریخ خراسان جنوبی از شواهد و یافتههای باستانشناسی یاد میکند که سابقه استقرار و سکونت بشر در غار خونیک قاین را 30 هزار سال پیش از میلاد میداند و البته متذکر میشود که متون تاریخی این سابقه را به پیش از اسلام میرساند.
قاینات در فصلی از تاریخ از اهمیت تجاری و اقتصادی مهمی برخوردار بوده است و آنرا دروازه عمان و بارانداز کرمان مینامند و از آثار و مفاخری برخوردار میباشد که هر یک علاوه بر اینکه گویای فرهنگ غنی اسلامی مردم منطقه است، بیانگر تلاش مردم این سرزمین در راه کسب استقلال، خودکفایی و دلاوری است.
تذکرهنویسان و مورخان نیز منطقه قاینات را یکی از اولین خاستگاههای تمدن خراسان میدانند و پروفسور کارلتون بقایای اسکلت انسانی کشف شده در غار خونیک قاین را متعلق به انسانهای پیش از تاریخ و دوران پارینه سنگی میانه میداند.
همچنین گفته میشود باستانشناسان آمریکایی در حفاری غار خونیک قاین، دستافزارهای سنگی مربوط به دوران پارینهسنگی میانی یافتهاند که از لحاظ مطالعات باستانشناسی و انسانشناسی بسیار حائز اهمیت است و این آثار برای گردشگران میتواند بسیار جالب و انگیزه قوی در سفر به قاینات باشد.
علاوه بر مسجد تاریخی شهر قاین و غار خونیک، سرپرسی سایکس در سفرنامه خود از مقابله مدافعان شهر قاین با اسکندر در قلعه کوه قاین یاد میکند و قلعه کوه کنونی قاین را همان کاخ سلاطین قهستان یا آرتاگوانا متعلق به عهد هخامنشیان میداند که از آثار ارزشمند تاریخی در منطقه نمونه گردشگری و در مجاورت مقبره بوذر جمهر قاینی و ابوالمفاخر واقع شده و دارای جاذبه تاریخی و طبیعی فراوانی برای گردشگران است.
همچنین شناسایی 170 اثر فرهنگی و تاریخی در شهر قاین شامل تپهها، محوطههای باستانی، 40 قلعه تاریخی، مساجد، مقابر، عمارت بزرگمهر قاینی، آرامگاهها، خانههای تاریخی، درختان کهنسال، غارها، پناهگاههای سنگی و دژهای زیرزمینی از دیگر آثار شاخص و برجسته شهرستان است که عمدتاً مربوط به قرون میانه اسلامی و دوران سلجوقی تا تیموریان است که اهمیت توجه به بعد فرهنگی، تاریخی و گردشگری این نقطه از میهن اسلامی را دو چندان میکند.
فرجامی کارشناس باستانشناسی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی از قاین به عنوان شهر بزرگ اسلامی و دارای مسجد صدرالاسلامی یاد میکند و میگوید کاوش شهر کهن قاین در ابتدای راه است و محلهها، دیوار شهر، شارستان، کهندژ، دارالاماره و... هنوز شناسایی نشده است.
سید احمد برآبادی مسئول حوزه پژوهش اداره کل میراث فرهنگی خراسان جنوبی نیز با اشاره به کشف قلعه امام جعفری در ارتفاعات صعبالعبور قاین معتقد است با شروع دوباره بررسی و باستانشناسی به طور حتم در آینده شاهد شناسایی بناها و محوطههای تاریخی بیشتری خواهیم بود.
لباف پژوهشگر و باستانشناس خراسان رضوی نیز که کاوشهایی را در محوطه بافت قدیم قاین انجام داده است در اهمیت آثار تاریخی شهرستان و ضرورت پرداختن به آنها میگوید کتاب مساجد اولیه ایران گواهی میدهد که در دوره اسلامی برخی بناهای تاریخی مذهبی جای بناهای مربوط به پیش از اسلام را گرفتهاند که این مورد در قاین قابل ذکر است.
وی در ادامه میافزاید: ضمن کاوشهای باستانشناسی در محوطه بافت قدیم قاین شاهد ستونهای مسجدی بوده است که به جای یک بنای تخریب شده ساسانی است و آن مسجد از نوع بنای مسجدالنبی و ستوندار بوده است و همچنان در آوار مدفون است.
لباف نیز با اشاره به نخستین مسجد برگرفته از مسجدالنبی در قاین، وجود آثار نخستین مسجد تک ایوانی و نشانههای کشف شده از نخستین کارگاه ساخت شیشه تخت در قاین خواستار توجه بیشتر به این آثار گرانبها میشود و معتقد است این آثار و دیگر ارزشهای فرهنگی و اقتصادی و نیز مسائلی که در رابطه با تاریخ اسلام و نوآوریهای مسلمانان در قاین وجود دارد حائز اهمیت بسیاری است و ایجاب میکند توجه خاصی نسبت به آن انجام و مواریث فرهنگی و تاریخی قاین از غربت و ویرانی نجات داده شود.
البته مطالبهگری و سفر گردشگران و دوستداران مواریث تاریخی و فرهنگی به قاین نیز میتواند در ایام تعطیلات نوروز تلنگری باشد بر غفلت و کم لطفی متولیان حفظ و نگهداری آثار منحصر به فرد تاریخ کهن قاین که دوران مختلفی از تاریخ اسلام و قبل از اسلام را به یادگار دارد هر چند آثاری ارزشمند هنوز در محوطه کاوش شده بافت قدیم شهر همچنان سر به زیر خروارها خاک و ویرانههای باقی مانده از گذشته دارد.
ادامه نامهربانی به گنجهای مدفون قاینات در حالی است که حوزه گردشگری و تاریخ کهن این منطقه میتواند ضمن انتقال تاریخ و فرهنگ غنی اسلامی و آداب و رسوم نیاکان این سرزمین فرصتهای اشتغالی و درآمدی بسیاری را برای شهروندان فراهم و موجب رونق اقتصادی و تجاری منطقه شود.
محمدرضا فرخی- خبرنگار کیهان