انقلاب در آموزش عالی

  مروری بر وضعیت آموزش عالی کشور طی نزدیک به 4 دهه اخیر نشان می‌دهد آموزش عالی در این بازه زمانی رشد چشمگیری را تجربه کرده است.
تعداد کل دانشجویان کشور تا سال ۵۷، ۱۷۵ هزار و ۶۷۵ نفر بوده که این تعداد در سال 96-95 به ۴ میلیون و ۸۳ هزار و ۱۲ نفر رسیده است. بر اساس آمار تفکیکی بر حسب مقاطع تحصیلی تعداد دانشجویان در مقطع کاردانی تا سال تحصیلی ۵۷- ۵۸ تعداد ۵۸ هزار و ۸۷۱ نفر بوده که این تعداد در سال ۹6 به ۷۴۸ هزار و ۶۷۷ نفر رسیده است.
همچنین تا سال ۵۷ تعداد دانشجویان در مقطع کارشناسی ۹۸ هزار و ۹۱۷ نفر و این تعداد در سال تحصیلی 96-95 به ۲ میلیون و ۳۳۵ هزار و ۷۲۹ نفر رسیده است و تا سال تحصیلی ۵۷- ۵۸ تعداد دانشجویان در مقطع کارشناسی ارشد ۶ هزار و ۳۴۰ نفر بوده که این تعداد در سال تحصیلی 96-95 به ۷۶۴ هزار و ۲۳۳ نفر رسیده است.
بر اساس آخرین آمار در نظام آموزش عالی تا سال تحصیلی 57 تعداد دانشجویان در مقطع دکتری حرفه‌ای ۱۰ هزار و ۲۹۲ نفر بوده که این تعداد در سال 96 به ۹۳ هزار و ۹۲۶ نفر رسیده است. همچنین تا سال تحصیلی 57 تعداد دانشجویان در مقطع دکتری تخصصی 1255 نفر بوده که این تعداد در سال تحصیلی 96 به ۱۴۰ هزار و ۴۴۷ نفر رسیده است.
بنابر گزارش آمار اعلام شده در آموزش عالی تا سال تحصیلی 57 تعداد ۳۹۶ رشته تحصیلی در دانشگاه‌های کشور دایر بود که این تعداد در سال تحصیلی 95 به 3020 رشته رسید. همچنین در سال 57 تعداد کل اعضای هیئت علمی تمام وقت که در دانشگاه‌ها مشغول فعالیت بودند 7231 نفر بود که این تعداد به بیش از 72 هزار نفر در سال تحصیلی اخیر رسیده است.
در سال 95 تعداد کل رشته‌های دوره‌های تحصیلی در کشور3020 رشته است که از این تعداد ۸۹۲ رشته در مقطع کاردانی، 1149 رشته در مقطع کارشناسی، 1353 رشته در مقطع کارشناسی ارشد و ۵ رشته در مقطع دکتری حرفه‌ای، 1087 رشته در مقطع دکتری تخصصی قرار دارند. البته آماری از میزان تفاوت این رشته‌ها به تفکیک در سال‌های پیش از انقلاب اسلامی وجود ندارد. تعداد کل دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی در حال حاضر به 2639 مرکز رسیده است.
در حوزه پژوهش و تحقیقات نیز تغییرات بسیار زیادی بوجود آمده است که از آن جمله می‌توان به افزایش انجمن‌های علمی کشور و ایجاد قطب‌های علمی، موسسات پژوهشی و تعداد مقالات علمی و میزان تولید علم در کشور‌اشاره کرد.
تعداد انجمن‌های علمی کشور در سال ۵۷ تعداد ۷۸ انجمن بود که این تعداد در سال ۹5 به ۳۴۱ انجمن رسید و در حالی که در سال ۵۷ قطب‌های علمی کشور وجود نداشتند اما در سال ۹5 شاهد فعالیت تعداد ۱۵۴ قطب علمی در سطح کشور هستیم.
موسسات پژوهشی دارای مجوز اصولی، قطعی و آزمایشی در حوزه علوم غیر پزشکی از تعداد ۸۳ موسسه در سال ۵۷ به تعداد ۷۶۳ موسسه در سال ۹5 رسید و این در حالی است که تاکنون تنها در حوزه پزشکی ۵۰۰ مرکز تحقیقاتی ایجاد شده است.
تعداد مقالات نمایه شده ایرانی در مجلات معتبر بین‌المللی (ISI) از تعداد ۶۶۹ مقاله در سال ۵۷ به تعداد ۲۷ هزار و ۳۳۶ مقاله در سال ۹5 رسیده و توانسته درصد سهم ایران در تولید علم دنیا (ISI) از میزان 0/1 درصد در سال ۵۷ را به 1/5 درصد در سال‌های اخیر برساند.
تعداد نشریات علمی - پژوهشی در حوزه علوم ۲۰ نشریه در سال ۵۷ به ۹۳۴ نشریه در سال ۹5 رسید که با احتساب ۲۶۰ مجله تحقیقاتی در علوم پزشکی این تعداد به بیش از 1194 نشریه رسیده است. تعداد نشریات علمی - ترویجی نیز از ۵۵ نشریه در سال ۵۷ به ۱۲۸ نشریه در سال ۹5 افزایش یافته است. البته در این میان ۲۰ شبکه تحقیقاتی در علوم پزشکی نیز به این مجموعه علمی پیوسته است.
در حوزه فناوری نیز با توجه به نوظهور بودن این حوزه که در سال ۵۷ وجود نداشته است اکنون کشور در بخش‌های فناوری توانسته از پتانسیل خوبی برخوردار باشد. در حال حاضر تعداد ۳۶ پارک علم و فناوری و تعداد ۱۵۴ مرکز رشد در کشور وجود دارند که در این بخش تعداد3500 واحدهای فناور و تعداد ۲۵ هزار نفر فناوران شاغل در واحدهای فناور در مراکز رشد و پارک‌های علم و فناوری مستقر هستند.
در بخش استنادات به مقالات محققان ایرانی نیز آماری از سال ۵۷ وجود ندارد. اما ایران در ارجاعات و استنادات در سال ۹5 رتبه ۲۲ را کسب کرده است. در سال ۹5 مقاله‌های منتشر شده در مجلات ISC و علمی پژوهشی به تعداد ۱۸ هزار و ۹۵۰ مقاله رسید.
در سال ۹5 آماری از پایان نامه‌های دفاع شده در کارشناسی ارشد و دکتری ارائه شده است که بر اساس این آمار تعداد ۲۹ هزار و ۴۰۹ پایان نامه در کارشناسی ارشد و تعداد 2403 پایان نامه در دکتری دفاع شده‌اند. ۸۵۰ تقاضای ارزیابی اظهارنامه‌های ثبت اختراع و تقاضای ارزیابی اختراعات ثبت شده در سال ۹5 ثبت شده است.
در حوزه حمایت از دانشجویان با وام‌های دانشجویی، در سال ۵۷ در مجموع میزان اعتبارات وام‌های دانشجویی ۵ هزار و ۷۴۸ میلیون ریال بوده است که این میزان در سال ۹5 به یک میلیون و ۶۲۸ هزار و ۳۹۴ میلیون ریال افزایش یافت. آماری از میزان دانشجویان دکتری بورس داخل و خارج در سال ۵۷ وجود ندارد اما بر اساس آمار موجود سال جاری تعداد 3500 نفر دانشجوی دوره دکتری بورس داخل هستند و ۴۱۳ نفر دانشجوی دوره دکتری بورس خارج. تا سال ۹5 تعداد ۳۱۶ هزار و ۴۸۰ نفر از وام‌های دانشجویی بهره‌مند شده‌اند.
در بخش فضاهای آموزشی، رفاهی و کمک آموزشی نیز وضعیت نشان دهنده رشد قابل توجه در این بخش است. فضاهای آموزشی از میزان یک میلیون مترمربع در سال ۵۷ به ۵ میلیون و ۲۰۰ هزار مترمربع در سال ۹5 رسید. همین طور فضاهای زیربنایی، رفاهی و کمک آموزشی از میزان ۵۰۰ هزار مترمربع در سال ۵۷ به ۶ میلیون و ۴۰۰ هزار مترمربع در سال ۹5 رسیده است.
در مجموع کل فضاهای آموزشی و کمک آموزشی از میزان یک میلیون و ۵۰۰ هزار مترمربع در سال ۵۷ به ۱۱ میلیون و ۶۰۰ هزار مترمربع در سال ۹5 رسیده است که رشد 7/7 را در این حوزه نشان می‌دهد.
تفاهم نامه‌های آموزشی، پژوهشی و فناوری منعقد شده بین وزارت علوم با همتایان خارجی ۷۵ تفاهم نامه بین وزارتی و ۷۰۰ تفاهم نامه بین دانشگاهی بوده است. ایران در ۷۸ سازمان تخصصی بین‌المللی عضویت دارد و تعداد ۳۹ پروژه مشترک با دانشگاه‌های معتبر کشورها منعقد شده است.
در ۳۸ کشور نماینده، زبان فارسی وزارت علوم وجود دارد و در ۴۴ کرسی زبان فارسی در دانشگاه‌های خارجی با همکاری وزارت علوم تدریس می‌شود. تعداد 2570 دانشجو در رشته زبان فارسی ایرانشناسی در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری در کشورهای خارجی تحصیل می‌کنند. تعداد ۷ پروژه تحقیقاتی در سال ۹5 با اساتید ایرانی شاغل در دانشگاه‌های خارج (ایرانیان مقیم خارج) تعریف شده است.
تعداد پزشکان از ۱۵ هزار نفر در سال‌های ۵۷، به ۱۰۰ هزار پزشک افزایش یافته است. پیش از انقلاب اسلامی تعداد دانشگاه‌هایی که رشته پزشکی را آموزش می‌دادند حدود ۱۰ دانشگاه بود اما اکنون ۵۲ دانشگاه با احتساب دانشگاه شاهد و بقیة الله در کشور فعالیت می‌کنند. به طوری که پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، فقط ۷ دانشکده علوم پزشکی با ۷۰۰ دانشجوی پزشکی در کشور فعال بودند. اما هم اکنون ۳۰ هزار دانشجوی پزشکی با بیش از ۱۱ هزار عضو هیئت علمی در ۴۷ دانشگاه علوم پزشکی وابسته به وزارت بهداشت و ۴ واحد غیر وابسته در کشور مشغول فعالیت هستند.
بر اساس آمار ۴۸ دانشکده پزشکی، ۳۶ دانشکده دندانپزشکی، ۱۷ دانشکده داروسازی و در مجموع ۱۷۰ دانشکده در کل رشته‌های علوم پزشکی در کشور در بخش دولتی قرار دارند. در بخش دانشگاه آزاد نیز حدود ۲۰ دانشکده پزشکی، داروسازی و دندانپزشکی به تربیت دانشجو در این بخش می‌پردازند. در حالی که تا سال ۵۷ تنها ۳۵ دانشکده در این بخش فعال بودند.
تعداد 5100 دانشجوی شاغل به تحصیل در گروه پزشکی درسال ۵۷ بوده‌اند که این تعداد در سال 95 به بیش از ۱۵۰ هزار نفر افزایش یافته است. همچنین آمار اعضای هیئت علمی در حوزه علوم پزشکی از تعداد ۲۵۰۰ نفر در سال ۵۷ به بیش از ۱۳ هزار نفر در سال‌های اخیر رسیده است.
در کنار توسعه کمی در حوزه آموزش پزشکی، پیشرفت‌های بسیار در بخش سلول‌های بنیادی، تولید ۹۵ درصد داروهای موردنیاز کشور در داخل کشور که تا سال ۵۷ تنها ۲۵ درصد آن محقق شده بود، گسترش کارخانه‌های داروسازی، گسترش رشته‌های تخصصی و فوق تخصصی علوم پزشکی و پیوند اعضا نیز قابل توجه است.