رنج بیماری و دردگرانی داروی نایاب

 فریده شریفی

مشکل دارو و درمان در کشور ما تازگی ندارد و سال‌هاست که مردم این مرز و بوم برای تأمین اقلام دارویی خود با مشکلات زیادی دست و پنجه نرم می‌کنند و گاهی مجبور می‌شوند برای خرید داروهای نایاب و کمیاب هزینه‌های بالایی پرداخت کنند و این در حالی است که صنعت داروسازی به دلیل اثرگذاری بر سلامت انسان‌ها و جوامع بشری همواره از مهم‌ترین ارکان نظام سلامت در دنیا به حساب می‌آید و برخورداری از سطح بالای توانمندی در این بخش به منزله توسعه یافتگی کشورها محسوب می‌شود.
از آنجایی که دارو و درمان با جان و سلامت انسان‌ها سر و کار دارد دولت‌ها و نهادهای حاکمیتی معمولاً نظارت و حساسیت بیشتری در این بخش نسبت به سایر صنایع دارند. این نظارت‌ها را می‌توان به سه دسته کلی کیفیت دارو، قیمت دارو و در دسترس بودن آن برای مصرف کننده تفکیک کرد که هر سه بخش و سه موضوع از مسائل مهم و چالش‌برانگیز صنعت سلامت و دارو به حساب می‌آید.
 الگوی مصرف دارو در ایران
نظارت بر کیفیت دارو و اثربخشی آن بخشی از نظارت‌هایی است که در قالب ارائه مجوز برای تولید و عرضه دارو به بازار اعمال می‌شود و لازمه آن تشخیص مفید و مؤثر بودن ترکیب دارویی جدید برای درمان بیماری است و با بررسی نمونه‌های آزمایشگاهی و بررسی کیفیت داروی تولید و توزیع شده به‌دست می‌آید.
دسته دیگر نظارت‌ها بر قیمت دارو صورت می‌گیرد. در این جا هدف این است که دارو تا حد امکان ارزان و با نبیه مالی بیماران مطابقت داشته باشد و بخش سوم نظارت‌ها مربوط به اعمال برخی تسهیلات، محدودیت‌ها یا شرایط خاص برای عرضه دارو است.
یک مسئول داروخانه در خیابان شریعتی در گفت‌وگو با گزارشگر کیهان درباره مطالبات مردمی و مراجعه زیاد آنها به داروخانه برای تأمین داروهای مختلف می‌گوید: «تغییر سبک زندگی و ایجاد دنیای ماشینی و دیجیتالی، مشکلات زیست‌محیطی از جمله آلودگی هوا، مواد شیمیایی، بیماری‌های عصبی و روانی و افزایش نگرانی و استرس موجب شده که مردم به سمت داروهای مختلف شیمیایی و گیاهی روی بیاورند و بار مصرفی داروها به شدت رو به افزایش گذاشته است، به همین دلیل تأمین داروهای فراوان و مختلف برای بیماری‌های گوناگون آن هم با توجه به اینکه اکثر مردم قادر نیستند داروهای گران قیمت خریداری کنند کار بسیار سخت و طاقت‌فرسایی است.»
وی اضافه می‌کند: «مواردی که به بیماران می‌گوییم این دارو موجود نیست یا قیمت آن افزایش یافته خودمان احساس ناراحتی و عذاب بیشتری می‌کنیم اما چاره‌ای نداریم و بر طبق اقلام و کالاهایی که سازمان غذا و دارو یا وزارت بهداشت در اختیار ما قرار می‌دهد باید به پاسخگویی بپردازیم.»
به گفته این مسئول دارویی، الگوی مصرف دارویی در ایران چندان مناسب نیست و مردم فکر می‌کنند برای هر دردی و لو اینکه زودگذر و سطحی باشد باید حتماً دارو مصرف کنند چنانچه در طول یک روز ما صدها و یا شاید هزاران قرص مسکن اعم از آسپرین و استامینوفن، نوافن و... به فروش می‌رسانیم و این‌گونه داروها سریع به اتمام می‌رسد و باید آن را تأمین کنیم در حالی که اگر عادات دارویی خود را تغییر دهیم به این همه قرص مسکن احتیاج پیدا نمی‌شود. وی همچنین می‌گوید: «اکثر مراجعه‌کنندگان از بالا بودن قیمت داروها گله می‌کنند، اما وقتی به آنها می‌گوییم که مشابه این داروی خارجی ایرانی هم وجود دارد اما با قیمت پایین‌تر، ترجیح می‌دهند که داروی خارجی را خریداری نمایند چرا که فکر می‌کنند کیفیت داروی خارجی بهتر است در حالی که بخش قابل توجهی از داروهای وارداتی، داروهای پیچیده و جدید هستند که به علت تولید شدن در کشورهای پیشرفته که درآمد سرانه بالایی دارند از قیمت بالاتری هم برخوردارند. و قیمت بالای آنها ضرورتاً نشان‌دهنده کیفیت مطلوب آنها نیست.»
 مشکلات موجود در بازار دارو
صنعت دارو در ایران از جمله صنایع مهم و استراتژیک محسوب می‌شود و از نظر سودآوری بعد از صنعت نفت، گاز و پتروشیمی، دومین صنعت سودآور ایران است. پیش‌بینی سرانه ریالی مصرف دارو در 10 سال آینده مبلغی در حدود 70 هزار تومان است که اگر سیاست‌های کنترلی وزارت بهداشت رعایت شود این رقم 50 هزار تومان خواهد بود. پس از تحریم‌های سیستم بانکداری ایران در سال 2012 میلادی، با وجود آنکه دارو از تحریم‌ها معاف است، حوزه دارویی ایران با مشکلات و چالش‌های زیادی روبه‌رو شد. واردات مواد اولیه و محصولات نهایی تحت تأثیر محدودیت مبادلات مالی قرار گرفت، ارزش ریالی ایران کاهش یافت و در نتیجه ایران با کمبود دارو، افزایش قیمت دارو و افزایش هزینه واردات آن مواجه شد.
یک شهروند که برای تهیه داروی سردرد و میگرن خود تمام داروخانه‌ها را پشت‌سر گذاشته و عاقبت قرص مورد نظر خود رادر خیابان ناصرخسرو تهران و در دست دلالان دارو پیدا کرده در این باره به گزارشگر کیهان می‌گوید: «برای تهیه داروی سردرد خودم به تمام داروخانه‌ها مراجعه کردم و با پاسخ منفی روبه‌رو شدم، همه داروخانه‌دارها به من می‌گفتند این دارو دیگر وارد نمی‌شود و در داخل کشور هم تولید نمی‌گردد به داروی ژنریک آن مراجعه و آن را استفاده کن که وقتی سؤال می‌کردم آیا داروی مشابه آن را دارید باز هم با پاسخ منفی روبه رو می‌شدم اما به توصیه یکی از دوستان به خیابان ناصر‌خسرو مراجعه کردم و داروی خود را با تاریخ روز به قیمتی بسیار بالا تهیه کردم!»
این شهروند اضافه می‌کند: «می‌گویند تحریم هستیم و دارو وارد نمی‌شود یا اینکه می‌گویند تورم است و قیمت داروها بالا است اما تا آنجا که من اطلاع دارم تحریم‌ها شامل دارو نمی‌شود و وزارت بهداشت بر قیمت داروها نظارت دارد تا قیمت‌ها آنچنان افزایش نیابد که بیماران از دسترسی به داروها محروم شوند، بنابراین علت افزایش قیمت داروها چیست؟»
چندی است که خانواده‌های بیماران که فرزندشان یا یکی از اعضای خانواده به بیماری‌های خاص مبتلا است و داروهای آنان بسیار گران یا غیرقابل دسترسی است مقابل مجلس یا سازمان غذا و دارو تجمع می‌کنند و نسبت به عرضه داروی مورد نیاز این بیماران اعتراض دارند. مادری که دختر 8 ساله‌اش به بیماری «ام.پی.اس» مبتلا شده است در این باره می‌گوید: «حدود دو ماه است که کودکان ما دارو ندارند. البته در داروخانه‌ها موجود است اما به خاطر اختلاف قیمتی که وجود دارد می‌گویند از ارائه آن معذور هستیم.»
وی اضافه می‌کند: «بعضی از بیماری‌ها هستند که حتی لحظه‌ای هم برای درمان آنها نمی‌توان کوتاهی کرد چرا که به قیمت از دست رفتن جان بیمار تمام می‌شود به طور مثال همین بیماری ام.پی.اس از آنجا که همه اعضای بدن را درگیر می‌کند و مشکلات قلبی و ریوی به دنبال دارد کوتاهی در رساندن دارو به بیمار موجب از ست رفتن جان بیمار می‌شود.»
دکتر «مهران براهیمی» مدیرعامل شرکت پارس دارو در این باره می‌گوید: «صنعت داروسازی در کشور نیاز به حمایت‌های ویژه دولت دارد زیرا متأسفانه این صنعت در کشور ما با مشکلات بسیاری روبه‌رو است که از جمله این مشکلات می‌توان به واقعی نبودن قیمت دارو اشاره کرد.»
به گفته وی اگر قیمت دارو به قیمت واقعی نزدیک شود می‌توان داروهای باکیفیت و بهتری را تولید کرد.
مدیرعامل شرکت پارس دارو درباره اینکه چرا شرکت‌های داروسازی در ایران برای تولید داروهای بیماران خاص اقدام خاصی انجام نمی‌دهند می‌گوید: «تولید دارو علاوه بر تکنولوژی نیازمند صرفه اقتصادی است بنابراین شرکت‌های داروسازی نمی‌توانند برای افراد محدود خط تولید ویژه‌ای را اختصاص دهند و با توجه به اینکه بدهی به این شرکت‌ها بسیار زیاد است برای این صنعت مقرون به صرفه نیست!»
در حالی که مدیران شرکت‌های داروسازی در ایران از مقرون به صرفه نبودن تولید برخی از داروها به ویژه داروهای خاص برای بیماران خاص سخن می‌گویند، دکتر «سیدحسن هاشمی» وزیر بهداشت می‌گوید: «خریدار عمده خدمت به طور مستقیم و غیرمستقیم دولت است، اما برای پرداخت هزینه‌ها تضمینی وجود ندارد و صنایع داروسازی نمی‌دانند که پول‌شان را به چه شکلی و چه زمانی دریافت کنند، بعد هم که بعد از یک سال می‌خواهیم پول‌شان را پرداخت کنیم به آنها اوراق می‌دهیم و نهایتا دودش درچشم مردم می‌رود که اگر این اوضاع ادامه یابد ممکن است در کیفیت هم اثر بگذارد و درمان مردم با داروهای مرغوب انجام نشود!»
دکتر «راضیه حنطوش‌زاده» کارشناس هموفیلی اداره بیماری‌های خاص وزارت بهداشت مسائل مربوط به دارو و دسترسی بیماران به دارو را متعلق به حوزه سازمان غذا و دارو می‌داند و می‌گوید: «سازمان غذا و دارو صاحب این فرآیندهاست و ما پیگیر این موضوع هستیم که مشکلاتی را که از سوی انجمن‌های بیماران در این زمینه به ما منعکس می‌شود به سازمان غذا و دارو منعکس کنیم.»
به گفته این کارشناس مشکل تأمین برخی داروهای بیماران خاص جدی‌ شده است و باید هرچه زودتر این مشکل برطرف شود.
در این میان صحبت‌های رئیس سازمان غذا و دارو نیز شنیدنی است، دکتر «غلامرضا اصغری»  می‌گوید: «به علت افزایش قیمت ارز، تعداد محدودی از شرکت‌های واردکننده دارو درخواست افزایش قیمت داروی خود را دارند اما سازمان غذا و دارو ضمن بررسی حاشیه سود داروی وارداتی آنها و سودی که در چندین سال گذشته از این واردات داشته‌اند با افزایش قیمت موافقت نمی‌کند و آنها به همین دلیل برای بیماران مشکل ایجاد کرده‌اند.»
بالاخره مشکل کمبود داروی بیماری‌های خاص یا داروهای دیگر، قیمت بالا و کیفیت نامناسب برخی از داروهای وارداتی بالاخص از چین و... تقصیر چه کسی است؟ وزارت بهداشت؟ سازمان غذا و دارو؟ بیمه، دولت، اشخاص و...؟ فقط این را می‌دانیم که به قول وزیر بهداشت دود این کوتاهی‌ها و کم‌ و کاستی‌ها فقط به چشم مردم می‌رود!
روند کلی در جهان به سوی اعمال مقررات سخت‌گیرانه‌تر در حوزه کیفیت دارو و مدل‌های رقابتی در بحث قیمت‌گذاری دارو است. چرا که افزایش رقابت در بازار ضمن اینکه عرضه‌کننده را مجبور به حفظ و ارتقای کیفی می‌کند باعث کاهش یافتن قیمت دارو می‌شود.
در ایران قیمت‌گذاری تقریبا تمامی داروهای شیمیایی توسط سازمان غذا و دارو صورت می‌گیرد و مدل مورد استفاده در قیمت‌گذاری دارو مدل ‌cost plus است که انتقادات زیادی بر آن وارد شده است چرا که این مدل یکی از قدیمی‌ترین مدل‌های قیمت‌گذاری است و در اکثر کشورها منسوخ شده است. در این مدل زمینه برای رقابت و کاهش هزینه‌ها کمتر وجود دارد و قدرت چانه‌زنی و تخفیف بر روی کالاهای دارویی به حداقل می‌رسد.
بنابراین دست سازمان‌های حمایت‌کننده از مصرف‌کننده در این روش کوتاه است و سازمان‌های دارویی برای افزایش قیمت داروها امکان مانور بالایی دارند. با این وجود قیمت داروهای داخلی از داروهای وارداتی بسیار پایین‌تر است به همین دلیل داروهای تولید داخل می‌توانند تقاضای بیشتری را به خود جلب کنند. بنابراین برای شرکت‌های تولیدی این امکان وجود دارد که با تولید نیازی که پیش از این از طریق واردات تأمین می‌شد سهم بازار خود را افزایش دهند.