نگاهي به وضعيت آشفته بازار كتاب هاي كمك درسي و آموزشي دانش آموزان (بخش پایانی)
كتاب هاي كمكي زير ذره بين كدام استاندارد؟ (گزارش روز)
بيش از ده سال است كه ورود انواع كتابهاي كمك آموزشي با اسامي و مشخصات مختلف به نظام آموزشي،معضلات مختلفي را ايجاد كرده و هم دانش آموزان ، هم اوليا و مربيان را با سردرگميهاي متفاوتي روبه رو كرده است .
گروه گزارش
كتاب هايي كه هر چند مدت زيادي هم نيست پا به عرصه گذاشته اند اما تا سالها پيش هم ميگفتند استفاده از كمك درسيها دانش آموز را وابسته و بدون تلاش مي كند و بهتر است اصلا استفاده نشود.
اما بعد از چند سال آنقدر رونق گرفتند كه ديگر حالا حتي خود معلم ها هم بدون آنها تدريس و مطالعه دانش آموز را دشوار مي دانند. ظرف چند سال گذشته بازار كتاب هاي كمك درسي رونق چشمگير و حتي مي توان گفت برق آسايي را تجربه كرده است.
كتاب هايي كه با بهانه تمرين و كمك آموزشي رفته رفته بازار را در قبضه خود قرار دادند، آنقدر كه ديگر حتي انتخاب آنها هم به راحتي ممكن نيست.
البته باید اذعان داشت دراين بين تبليغات گسترده در رسانه ها هم بي تاثير نبودند و به هرچه داغ تر شدن اين بازار كمك زيادي كردند.امروز هم با گذشت بيش از چندين سال از رونق اين بازار،همچنان ابهامات زيادي در خصوص استفاده از اين كتاب ها باقي است.
عده اي معتقدند كتاب هاي درسي به تنهايي پاسخگوي نياز دانش آموزان نيست و بايد از كتابهاي كمك آموزشي به عنوان منابع كمكي نيز استفاده كرد اما عده اي ديگر معتقدند افزايش چشمگير اين كتاب ها و وابسته كردن دانش آموز به آن مي تواند در دراز مدت آثار سوئي به جا گذارد.
در بخش دوم اين گزارش به ابعاد مختلف گسترش روزافزون اين كتاب ها در مدارس و ميان دانش آموزان ميپردازيم.
قفسه هايي انبوه از كمكي ها
شايد بيش از ورود به بحث كتاب هاي كمك آموزشي پرداختن به اين نكته خالي از لطف نباشد كه در بازار پر تنوع امروزي اين گونه كتب،حتي شناخت دقيقي نيز نسبت به كارايي ها و محاسن اين كتاب ها وجود ندارد و همين موضوع سردرگمي دانش آموزان را بيشتر كرده است .
علي بابائيان كارشناس روش تدريس رياضي پايه متوسطه در توضيح تقسيم بندي اين كتاب ها در گفت وگو با گزارشگر روزنامه كيهان مي گويد : "قبل از هر چيزي بايد تعريف درستي از هر كدام از اين كتاب ها و كارايي هاي آنها توسط خود آموزش و پرورش و معلم ها ارائه شود تا براي استفاده از آنها خانواده ها دچار سردرگمي نشوند.مثلا كتابهاي حل المسائل از جمله كتاب هايي هستند كه مسائل کتابهای درسی را به صورت حلشده عرضه میکنند اما كتاب هاي كار و تمرين به كتاب هايي اطلاق مي شود كه با مسائل متنوع، در چارچوب مسائل کتاب درسی، فرصتی برای تمرین بیشتر دانشآموزان فراهم میکنند.و به کتابهایی که پرسشهای 4گزینهای کنکورهای مختلف سراسری و آزاد را جمعآوری، طبقهبندی و حل میکنند هم كتاب هاي كنكوري مي گويند.معمولا نکات استفاده شده در راهحلها به صورت خلاصه ، قبل از پرسشهای 4 گزینهای آورده میشود. كتاب هاي آموزشي هم كتاب هايي هستند که در قالبهای متنوع آموزش، تمرین و پرسشهای 4 گزینهای سعی میکنند به فهم عمیقتر مطالب کتاب درسی کمک کنند و در عین حال دانشآموزان را برای آزمونهای مختلف (نهایی و کنکور) آماده كنند.”
بابائیان ادامه می دهد: "دسته ديگري از كتابهاي كمك آموزشي هم وجود دارد كه به آنها كتابهاي فصلي يا مبحث گفته مي شود.اين کتابها معمولا با تکیه بر یک مبحث خاص( مثلا مثلثات در هندسه)، به صورت منسجم مطالبی را ارائه میکنند که دانشآموز با آنها در دوران تحصیل مواجه خواهد شد. روند ارائه این مطالب از سطح پایه تا مطالب پیشرفته است. هرچند که برای این کتابها هم بعضي وقت ها با قرار دادن تستهای4 گزینهای و امثال آن، اهدافی مثل آمادگي برای آزمونهای گوناگون قائل میشوند ولی در بیشتر اوقات، هدف کلی این کتابها فراتر از این موضوع است؛ کتابهای آمادهسازی برای المپیادهای علمی مختلف نیز در همین دسته جای میگیرند. "
كابوس كنكور و سود دلالان كمك درسي ها
سالهاست كه نظام آموزشي ما با معضل بزرگ كنكور دست و پنجه نرم مي كند.معضلي كه با وجود برنامه ريزي ها و راه كارهاي ارائه شده هم چاره اي براي آن انديشيده نشده و همچنان به روال سالهاي قبل ادامه دارد.
اما آنچه كه در اين بين اهميت زيادي دارد اين است كه آمادگي براي كنكور و عبور از سد آن خود به يكي از دلايل سودجويي دست اندركاران كتابهاي كمك آموزشي و كنكوري تبديل شده است .
سيد امير رون رئيس گروه برنامه ريزي درس مهارت هاي زندگي و مدير سابق طرح سامان بخشي كتب آموزشي در گفت و گو با گزارشگر روزنامه كيهان مي گويد:” همان طور كه تقريبا همه مستحضرهستند يكي از معضلات ما كه سالهاست با آن درگير هستيم و حتي خود مجلس هم نتوانسته راه حلي براي آن پيدا كند بحث كنكور است كه سالها درگير آن بوديم وهمچنان هم پرونده آن باز است.در واقع كنكور تبديل شده به يك آزمون تعيين كننده و اضطراب آور كه به همين دليل خيلي از اوليا از همان مقاطع پايين و دبستان به كمك كتاب هاي كمك درسي تمرين تست زدن با دانش آموز انجام مي دهند. در واقع خود اين كار يك معضل است كه دانش آموزان از دوره ابتدايي بايد تمرين تست زدن انجام دهند و خودشان را براي آزموني كه قرار است ده سال ديگر برگزار شود آماده كنند."
او همچنين تصريح مي كند:”متاسفانه الآن نحوه ارزشيابي ها به صورتي شده كه كنكور در راس همه آنها قرار گرفته است.در حالي كه در سالهاي اخير براي از بين بردن رقابت ناسالم و فشار هاي مضاعف ،رقابت ارزشيابي جايگزين شده است.از طرف ديگر هم تعريف علم تغيير كرده و به طرف علم تجربي و كمّي پيش مي رويم و حتي اين كتاب ها هم بيشتر در اين حوزه ها تاليف ميشوند، در حالي كه در بسياري حوزه هاي ديگر مثل اخلاقيات ومعارف و علوم اجتماعي با خلأهاي جدي مواجه هستيم .همه دستيابي به شغل هاي مهم جامعه را در اين رشته ها مي دانند و حتي اين نگراني از سنين پايين هم در كودكان شكل مي گيرد كه مثلا اگر مي خواهند در آينده شغل و درآمد خوبي داشته باشند بايد درس هايي مثل رياضي و علوم شان را تقويت كنند.اين خانوادهها و فشارآنهاست كه باعث بروز اين عكس العملها شده است.حتي بازاري هم كه در خصوص اين كتاب ها الآن به دست افراد سودجو افتاده بر اساس نيازهاي آني جامعه و طبق همين تفكر است.يعني براي رسيدن به سود بيشتر حتي به قيمت وارد آوردن فشار مضاعف به دانش آموزان دست به هركاري مي زنند وگرنه چطور مي شود براي مقطع دبستان آنقدر كتاب كمك آموزشي تست چاپ شود و با چنين حجم تقاضايي هم به فروش برسد؟براي اينكه به صورت كاذب خيال اوليا راحت شود و بتوانند در كنار تكاليف روزانه از اين كتابهاي تست اضافه كنند حتي به قيمت فشار بيشتر بردانش آموز! اين روال در نهايت به جزفشار و بيسوادي حاصلي نخواهد داشت.متاسفانه در سالهاي اخير تعريف سواد تغيير كرده و اوليا هم دچار تغيير نگرش شده اند و نگاهشان نسبت به سواد و معرفت تغيير كرده است.”
وی می گوید: "مثلث خانواده ،مدرسه و جامعه بايد به گونه ای باشد كه نظام آموزشی به سمت هماهنگی و ارتقاء سطح کمی و کیفی پیش برود.”
تبليغات به سود يا ضرر
اگرچه درباره مجاز بودن يا نبودن كتاب هاي كمك آموزشي موجود در سطح بازار هر از گاهي خود وزارت آموزش وپرورش به معرفي كتاب هاي مناسب مي پردازد اما اين دليلي بر عدم نشر و گسترش كتاب هايي كه استانداردها و صلاحيتهاي لازم را ندارند، نيست.
محمد ناصري مدير كل دفتر انتشارات و تكنولوژي آموزشي وزارت آموزش و پرورش درباره تبلیغ بعضي از اين كتاب هاي كمك آموزشي در گفت وگو با گزارشگر روزنامه كيهان مي گويد:”
در واقع ما به اين كار اعتقادي نداريم که آموزش و پرورش برای کتاب هايي كه قرار است در اين زمينه منتشر شوند، ممیزی ایجاد کند. چرا که این وظیفه وزارت ارشاد است و کتابهای کمک آموزشی برای ورود به آموزش و پرورش باید مجوزهای لازم را از سازمان پژوهش بگیرد.”
ناصري در ادامه با اشاره به اينكه بعضا مشاهده شده در برخي مدارس استفاده از اين كتاب ها به همراه كتب آموزشي درسي اجباري است، ميگويد:”به هيچ عنوان اجباري براي استفاده از كتب كمك درسي وجود ندارد و اصلا اين كتابها نبايد در بلند مدت جاي كتاب هاي اصلي درسي و آموزشي را بگيرند.حتي خود مجلات رشد كه در خدمت توسعه مفاهيم آموزشي و يادگيري است و زير نظر وزارت آموزش و پرورش منتشر مي شود نيز براي استفاده در مدارس هيچ اجباري ندارند و كاملا اختياري است. اين كتاب ها اجباري نيستند چرا كه با استفاده نكردن ازآنها، آموزش ما هيچ لطمه اي نمي بيند و خللي هم وارد نمي شود. حتی كتاب ها يا نرمافزارهايي كه توسط انتشاراتي مانند انتشارات مدرسه كه متعلق به خودآموزش و پرورش است و در جهت توسعه مفهوم آموزشي توليد شده است كه بازهم براي استفاده از آنها اجباري وجود ندارد.”
ناصری با تاکید براینکه طبق این مصوبه صدا و سیما اجازه تبلیغ کتابهای غیراستاندارد از نظر آموزش و پرورش را ندارد، افزود: "صدا و سیما حق معرفی کتابهای کمک آموزشی را ندارد مگر اینکه آن کتابها را سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی تایید کرده باشد.”
كتاب كمكي چرا ؟
با وجود این هنوز هم براي خيلي ها اين سوال مطرح است كه اصولا چرا بايد از كتاب های کمک درسی در دوران تحصيل استفاده شود ؟
بابائيان در ادامه به دلايل رواج اين كتاب ها و خلأهاي موجود در سيستم آموزشي مي پردازد و مي گويد :” در سالهاي قبل در پايان كتاب درسي رياضيات پنجم و ششم ابتدايي،پاسخ مسالههاي كتاب آمده بود و خيلي از دانش آموزان بعد از حل مساله جواب خودشان را با پاسخ هاي آخر كتاب كنترل مي كردند اما بعد از چند سال اين بخش از كتاب رياضيات حذف شد و خيلي زود كتابهاي كمك درسي و حل المسائلي كه وارد بازار شدند كار همان بخش پاياني كتاب هاي درسي را جبران كردند. در واقع محوري ترين وعالي ترين اصل يادگيري رياضي در دوران ابتدايي باكتابهاي كمك درسي زير سوال مي رود و مورد غفلت واقع مي شود و اصل آموزش فكري بي نتيجه باقي مي ماند.”
این کارشناس می گوید: "امروز هم بعد از چند سال آزمون و خطا بيشتر كارشناسان آموزشي به اين باور رسيده اند كه استفاده از كتاب هاي كمك درسي خصوصا در پايه ابتدايي اشتباه است و به پروسه يادگيري ضربه هاي غير قابل جبراني وارد مي كند،اما همچنان اين كتاب ها به دلايل مختلفي مورد استفاده قرار مي گيرند! از جمله اينكه ضعف نگارش در بعضی از کتب درسی دیده میشود.”
وی می افزاید: "متاسفانه روند تالیف کتابهاي درسی در ایران در هیاهوی سیاست و آمد و رفتها، به قدري نابسامان است که چه بسا مولفان کتابهای درسی حتی سابقه یک ساعت تدریس نیز ندارند! همین عدم سابقه، به فاصله عميقي بين آنها و دانشآموزان و حتی دبیران میانجامد که نتیجهاش كم عمقي و بي معنايي کتابهای درسی و ارائه مطالب به سبک کتابهای دانشگاهی و در نظر نگرفتن مقتضیات سنی دانشآموزان است. حلالمسائلها هم معمولا برای رفع تکلیف دانشآموزان مورد استفاده قرار مي گيرند اما هیچ کمکی به درک بهتر مسائل کتابهای درسی نمیکنند و در نهایت ذهن دانشآموزان را به کاهلی و بي خلاقيتي سوق مي دهند.”
برخی ضرورتهای استفاده از کتب کمک درسی
معمولا تمرینهای کتب درسی آنقدر مختصر و گاه ساده است که دانشآموز حتی برای کسب نمرات قابل قبول در امتحانات مختلف طول سال نیازمند تمرین بیشتر است و در نتيجه ناچار به استفاده از كتاب هاي كار و تمرين هستند.
اکرم محمدی فر دبیر یکی از دبیرستانهای تهران به ايجاد بستر لازم براي از بين بردن اين خلأها اشاره مي كند و به گزارشگر روزنامه کیهان می گوید: "براي بالا بردن بهره آموزشي به مجموعهاي از امكانات استاندارد نياز است كه هر كدام بدون ديگري بي معنا خواهد بود.مثل كلاس هاي درس با ظرفيت استاندارد ، وسايل كمك آموزشي پيشرفته و همگام با تكنولوژي روز دنيا و دبيران مسلط به روش هاي تدريس استاندارد. هر كدام از اين شرايط بدون ديگري بي معنا خواهد بود.شايد به جرات بتوان گفت اولين هدف يادگيري رياضيات آموزش تفكر است. اما اين مهارت با تكيه بر كتابهاي كمك آموزشي از بين خواهد رفت. گذشته از آن انتشار دولتی کتابهای درسی و یارانه زیادی که به آن تعلق میگیرد، اجازه نمیدهد که کتاب درسی حجم زیادی داشته باشد، از همینرو مولفان کتب درسی، باتوجه به گستردگی مطالب ناچارند که در بسیاری از موارد با اشارتی کوتاه و سربسته، بحث را مطرح کنند. گسترش بحث و تفهیم آن به دانشآموزان، باری است که بر دوش معلمان گذاشته میشود و خود اين معضلات استفاده و رواج كتاب هاي كمك آموزشي بعضا غير مفيد را هم دو چندان كرده است.”