از مهندسی شورورزی چه می‌دانید؟

فناوریی که ایران را از بحران خشکسالی نجات می‌دهد

کد خبر: ۷۵۱۰۰

تاریخ: ۲۷ ارديبهشت ۱۳۹۵ - ۱۹:۵۵

اشاره:
از معضلات اصلی در بخش‌های کشاورزي و محیط زیست ایران، وجود آب‌هاي شور و زمین‌هاي شور است؛ متأسفانه دامنه‌ گسترش سطح آب‌ها و زمین‌هاي شور روندی افزایشی را نشان می‌دهد. ایران داراي حدود 34 میلیون هکتار اراضی شور می‌باشد. طبق گزارش سازمان ملل، ایران از لحاظ اراضی شور، سومین رتبه را در آسیا و پنجمین رتبه را در جهان دارا است. همچنین حدود هفتاد درصد علوفه و خوراك دام و طیور کشور وارداتی است که باعث هزینه‌ بالاي تولید گوشت و گرانی روزافزون آن شده است و با روند کنونی در آینده‌ نزدیک افزایش بیشتری نیز خواهد یافت. از طرف دیگر اصلاح اراضی شور با هزینه‌هاي بسیار بالا برای آب‌شویی و زهکشی توأم می‌باشد و مشکلات جدیدي چون انتقال پس‌آب‌هاي شور به مناطق غیرشور و آلودگی آب‌هاي شیرین را به همراه دارد.
به منظور رهایی از این معضلات ملی و با وجود امکاناتی که هم اینک در كشور موجود است، راهکاری بسيار عقلانی، کاربردی، اقتصادي و معجزه‌آفرین در دسترس می‌باشد. این راهکار ملی و نو «مهندسی شورورزی» نامیده می‌شود.
«مهندسی شورورزی» به مفهوم ادغام «فناوری شورورزی» با مهندسی‌های پیشرفته و نوین است. به عبارت دیگر این روش شامل کاشت گیاهان مقاوم به شوری با استفاده از آب شور در زمین‌های غیرقابل استفاده برای کشاورزی مرسوم (زمین‌هاي شور) به همراه استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته و جدید در سطح کلان می‌شود.
الزامات اجرای مهندسی شورورزی
در ایران
قرارگیری ایران در کمربند خشک
ایران در کمربند مناطق خشک و بیابانی جهان واقع شده است، به‌طوری که میانگین بارندگی سالانه کشور در حدود یک سوم میانگین دنیا، و میانگین تبخیر سالانه بیش از 3 برابر میانگین جهانی است. بیش از 85 درصد کشور جزو اقلیم خشک می‌باشد و همچنین در 5/96 درصد کشور متوسط میزان بارندگی بسیار پایین‌تر از میزان متوسط تبخیر - تعرق است. لذا بخش عظیمی از کشور با گرمای زیاد، کمبود منابع آب با کیفیت مناسب و بالا بودن نرخ تبخیر و در نتیجه، خطرات فرسایش، شوری منابع خاک و آب و به علاوه بیابان‌زایی مواجه می‌باشد.
کمبود منابع آب
از دیگر مشکلات موجود، مواجه بودن کشور با پدیده کم‌آبی می‌باشد. مشکل کم‌آبی در منطقه غرب آسیا بس وخیم و بدخیم است. از طرف دیگر، نه تنها شوری اراضی در نواحی زراعی منطقه در حال افزایش است، بلکه روند تغییر کیفی منابع آب زیرزمینی نیز به سوی شور شدن پیش می‌رود. برآورد می‌شود که بیش از 50 درصد منابع آب زیرزمینی در منطقه خاورمیانه در حال حاضر شور بوده و با افزایش میزان برداشت بی‌رویه، این نسبت افزایش خواهد یافت.
فرسایش زیاد خاک
براساس آمار موجود، بیش از 100 میلیون هکتار از مساحت کشور به دلایل مختلف ناپایدار است. فرسایش مهم‌ترین عامل ناپایداری در کشاورزی ایران، به ویژه در مناطق خشک است. طبق گزارش دفتر امور زیربنایی در سال1380، تلفات خاک در ایران از مرز خطرناک 5 میلیارد تن در سال گذشته است، و نرخ فرسایش خاک با 33 تن در هکتار، یعنی بیش از 8 برابر متوسط جهانی (4 تن در هکتار) رسیده است.
اجرای فناوری شورورزی
در سایر کشورها
از اوایل دهه 1990 میلادي، تحقیقات گسترده‌اي در زمینه‌ « فناوری شورورزی» (تولید شورزي‌ها: گیاهانی که در زمین‌های شور رشد می‌کنند) در یکی از مناطق خشک ساحلی مکزیک آغاز شد؛ سالیکورنیا، سودا (Suaeda)، آتریپلکس، باتیس (Batis) و علف شور (Distichilis) پُرمحصول‌ترین گونه‌ها بودند. در این تحقیقات بین 1 الی 2 کیلوگرم در مترمربع (10 الی 20 تُن در هکتار) ماده خشک تولید شد، که به طور تقریبی معادل تولید یونجه با آب شیرین است. تولید موفقیت‌آمیز گیاهان شورزي در بیابان‌هاي ساحلی باعث شد تا منابع آب شور دیگري نیز به غیر از آب دریا براي تولید شورزي‌ها در نظر گرفته شود. لذا در کشورهاي استرالیا، پاکستان، هند و برخی مناطق دیگر، تحقیقات در زمینه بهره‌برداري از آب‌هاي شور سطحی و زیرزمینی براي تولید گیاهان شورزي در عرصه‌هاي شور داخلی (غیر ساحلی) مورد توجه قرار گرفت. استفاده از «فناوری شورورزي» در آبادسازي بیابان‌هاي دنیا پروژه‌ای است که در سال‌هاي اخیر مورد توجه‌ بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته و کشورهای در حال توسعه مانند ایالات متحده آمریکا، برزیل، مکزیک، هلند، چین، استرالیا، پاکستان، هند، آفریقا و غیره قرار گرفته ‌است.
دولت هلند (وزارت كشاورزي، مديريت منابع طبيعي و شيلات هلند) در دهه 1990 میلادی مطالعات امكان‌سنجي بهره‌برداري از آب و خاك شور براي توليد گياهان شورزي، به منظور رفع نيازهاي كشور خود و انتقال و فروش دانش فني و مهندسی آن به كشورهاي ديگر را انجام داده است
(2000 van Oosten and de Wilt, ). متعاقب این مطالعات امكان‌سنجي، سازمان کشاورزی در محیط‌های شور، که سازمانی غیرانتفاعی بوده و مقر آن در شهر آمستردام کشور هلند می‌باشد، در سال 2005 تشکیل شد و بخش‌های خصوصی و دولتی در این سازمان غیرانتفاعی سرمایه‌گذاری نموده‌اند. این سازمان چهار پروژه بین‌المللی را در دست اجرا دارد. پروژه‌ تولید انرژی در کشور هند به منظور ایجاد نیروگاه برق در مناطق روستایی با استفاده از بیوگاز حاصل از زیست‌توده‌های تولید شده در اراضی شور، یکی از مهم‌ترین‌ها است. (2010 ، Anonymous).
مهندسی شورورزی
كشورهاي مناطق خشك و نيمه خشك، مانند ايران، بايد «مهندسی‌ شورورزی» را جدي گرفته و از توانايي‌هاي اقتصادي و اجتماعي آن‌ بهره‌برداري نمايند. در ايران لزوم حفاظت از خاک، گسترش پوشش گیاهی، نياز به ارتقای بهره‌وري از منابع آب، ايجاد فرصت‌هاي شغلي برای جوانان بیکار و تقویت و توسعه کشاورزی پایدار در مناطق خشك و بياباني و حتی مناطق نیمه خشک و مناسب برای کشاورزی و در مجموع توسعه‌یافته‌گی و پیشرفت کشور به شدت احساس مي‌شود.
در بکارگیری از « فناوری‌ شورورزی» و اقدام و اجرای آن در سطح کشور، استفاده از جدیدترین فناوری‌های روز دنیا اجتناب‌ناپذیر خواهد بود؛ مانند: به کارگیري پیشرفته‌ترین فناوری‌ها در زمینه‌های نقشه‌برداري، مخابرات، کنترل، عمران و سازه، همکاري مهندسین صنعتی با مهندسان رشته‌های کشاورزي و همچنین استفاده از انواع مختلف تکنولوژی‌های‌ نانو. از دیگر فناوری‌ها می‌توان به فناوری‌هاي کاربردي برای تولید انرژي و شکافت آب براي کاهش درصدي از نمک آب رودها و دریاها و یا همچنین به شرب رساندن آن‌ها و استفاده از انواع انرژي‌های پاک مانند انرژی خورشیدی و دیگر انرژی‌های تجدیدپذیر نام برد. با افتخار می‌توان گفت این علوم در دانشگاه‌هاي ایران بومی بوده و مطالعات زیادي در این موارد صورت گرفته و می‌گیرد. بنابراین وقتی «فناوري شورورزي» به همراه انواع مهندسی‌ها و انرژی‌های نو و پاک به صورت موفق، اجرایی و عملیاتی شود، «مهندسی شورورزي» شکل می‌گیرد.
منافع ملی «مهندسی‌ شورورزی»
اقدام و عملیاتی کردن این پروژه‌ ملی در سالی که از طرف مقام معظم رهبری سال اقتصاد مقاومتی، اقدام و عمل نام نهاده شده است، باعث رونق اقتصادي و صنعتی به صورت کاملاً شفاف و واضح و تنها با استفاده از آب شور رودهاي موجود یا دریاها در تمامی اراضی شور کشور خواهد شد؛ در ذیل تنها به بخشی از آن‌ها اشاره می‌گردد:
ایجاد حداقل پنج میلیون فرصت شغلی پایدار در کوتاه مدت و بلند مدت.
بیابان‌زدایی و تبدیل بیابان‌هاي لم‌یزرع به زمین‌هاي اقتصادي پُربازده و حتی ایجاد‌ مجتمع‌هاي توریستی و گردشگري و بالطبع رونق صنعت توریسم.
جلوگیری از مهاجرت روستاییان به شهرها و حتی آغاز مهاجرت معکوس با ایجاد درآمد و پیشرفت اقتصادي و بهبود وضعیت معیشتی و رفاه اجتماعی در سرتاسر کشور مِن جمله در روستاها و مناطق دوردست.
تولید انبوه و خودکفایی در پرورش ماهی، میگو، شتر، گاوميش و دیگر حيوانات اهلي، تولید انبوه علوفه دام و روغن خوراکی و حتی گندم، تولید انبوه گُل و گیاه، تولید انبوه چوب، الوار و کاغذ، نظام‌مندی و رسیدن به اولویت‌های امنیت ملی، و غیرو . . . که بیان نمودن هر یک از عناوین در این مقاله میسر نبوده و هر یک می‌تواند صورتی برای طرح مسائل استراتژیک و ملی باشد.در ایران با وجود منابع كافي از آب‌ها و خاك‌های شور، تنوع گياهي قابل ملاحظه و امكانات تحقيقاتي و اعتباری مناسب، تلاش در جهت بومي و اقتصادي نمودن توليد گياهان شورزي مناسب با همراهی تکنولوژی‌های روز دنیا، يك ضرورت است. كشور ايران از هر جهت (فني، اقتصادي و اجتماعي) قابليت بومي كردن و صادرات اين نوع فناوري‌ها را دارد. نویسندگان این مقاله به هر سوالی که در خصوص پروژه‌ جامع و ملی «مهندسی شورورزي» مطرح گردد، پاسخ خواهند داد.
سيد مرتضي واعظ،كارشناس مديريت
سيد محمد حسين سيادتي، عضو هیئت علمی دانشكده مهندسی و علم مواد دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی

منابع
۱-  Glenn, E. P.,J.J.Brown and J.W.   O’Leary,1998 , Irrigating crops with seawater, Scientific American, August, 76-81
۲- Van Oosten H. J. and J. G. de Wilt, 2000, Bio-production and ecosystem development in saline conditions: Knowledge and innovation challenges, NRLO Report No. 2000/10 E, National Council for Agric. Research, Netherlands.
۳- Anonymous, 2010, Scarcity of fresh water: Saline agriculture provides opportunities. http://www.oasefoundation.eu/documents/OASE/OEU20080307_PresentationAustralia.pdf