مؤلفه‌های فرهنگی در زندگانی سه معصوم(ع)(نگاه)

کد خبر: ۶۲۷۳۵

تاریخ: ۱۷ آذر ۱۳۹۴ - ۱۹:۵۸

بهمن درّی
با مروری بر زندگانی سرشار از فضیلت و حکمت، شور و شعور و عزت و سربلندی ستاره‌های نورانی و درخشان آسمان نبوت و ولایت معصومین علیهم‌السلام، به این نکته مهم و اساسی پی‌ می‌بریم که سیره، روش و سلوک شخصی پیامبراکرم(ص) و امامان مبین(ع)، مبتنی بر روح اخلاقی و فرهنگی است و به تعبیر زیبای فرزند برومندشان مقام معظم رهبری، «ترکیب «عشق و ایمان» و «عقل و عاطفه» از ویژگی‌های منحصر به فرد مکتب اهل بیت علیهم‌السلام است.»1
تردیدی نیست که براساس آیات قرآن حکیم و احادیث و روایات نبوی و علوی، معصومین(ع) دارای سیره و روش مشترکی هستند و به طور یقین رفتار و کردار این بزرگواران برگرفته از آموزه‌های دین مبین اسلام و سنت رسول‌الله(ص) است. از همین‌رو وقتی لختی به زندگانی آنان می‌نگریم حرکت‌های مبارزاتی و ضدیت آنان با دشمنان خدا و سبک رفتار، کیفیت سلوک میان مردم و الگو و روش کرداری‌شان مبتنی بر نگرش عمیق فرهنگی است.
در آستانه سالگرد وفات میهمان آشنای حرا، بنده امین و رسول کریم، سرچشمه مهر و رحمت و نیز سالگرد شهادت دو سلاله پاکش کریم اهل بیت امام حسن مجتبی(ع) و امام رئوف حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع)، با توجه به حساسیت‌های فرهنگی روز و توطئه‌های دشمن در عرصه قلب واقعیت‌ها و حقایق معارف الهی و تعریف در آموزه‌های قرآنی و اسلامی و ترویج بدعت‌های ضددینی با بکارگیری ابزارهای فرهنگی، به مؤلفه‌های فرهنگی در زندگانی این سه معصوم بزرگوار می‌پردازیم.
معجزه محمد، زندگی محمد، ظهور محمد، قیام محمد، قرآن محمد و دین جاویدان محمد و تحولات آشکاری که از وجود حضرت محمد در قبیله بنی‌سعد پدید آمده و بعدها جهان بشریت را دگرگون کرد حقایقی است که دارای ابعاد شگرف فرهنگی است؛ چراکه «بخش مهمی از سوره بقره و بعضی از سوره‌های دیگر قرآن مربوط به برخورد و مبارزه فرهنگی پیغمبر و یهود است.»2
در تاریخ آمده است وقتی به سن چهار سالگی رسید توانست با برادر رضاعی خود «ضمره» همراه گوسفندان به صحرا برود، وی از کار چوپانی لذت بسیاری می‌برد. پیامبران پیشین هم چنین بودند و هر کدام چندی به چوپانی و رعایت گوسفندان می‌گذرانیدند. مثل اینکه رعایت و نگهداری و هدایت حیوان ناطق را باید در کنار حیوان صامت تمرین کرد.
وقتی اذعان می‌کنیم سیر و سلوک شخصی پیامبر امین(ص) سرشار از روح اخلاقی و فرهنگی است باید بپذیریم که نقطه آغازین این روش و منش از همان چهار سالگی در زندگی درخشان و پربار پیامبر خاتم(ص) نقش بسته است. وقتی رشد غیرعادی فکری و روحی، سخنان چندین بار بزرگتر و درشت‌تر از سن و سالش، سکوتش، سکوت‌های آسمانی و معنادارش در همان سنین کودکی نمایان شد؛ زمزمه‌های وقوع رخدادی بزرگ در گستره بشریت به گوش رسید؛ حادثه‌ای عظیم که برکت بی‌دریغ و اعجاب‌آورش را از آسمان‌ها راهی زمین کرد و اینگونه جرقه شکل‌گیری و ظهور فرهنگی ناب و قدسی زده شد:
«نخستین روزی که می‌خواست با برادرش «ضمره» به صحرا برود حلیمه دستش را گرفت و به خیمه‌اش برد و موهای مجعدش را شانه کرد و به چشمان جذابش سرمه کشید و بعد یک گردن‌بند که از چند مهره  منقوش تشکیل می‌یافت به گردنش انداخت. محمد نگاهی به این مهره‌ها انداخت و با لحن شیرینی پرسید: - این چیست؟- این حرز است، این طلسم است. - فایده‌اش چیست؟- فایده‌اش این است که به گردن هرکس باشد از شرّ جن و انس در امان است. خنده‌کنان با تکان دست گردن‌بند را پاره کرد و با همان شیرینی گفتارش گفت: من کسی را دارم که از تمام شرّها و بدی‌ها حفظم می‌کند. من حاجتی به این گردن‌بند ندارم.»3 و بدین‌سان با بعثت او به عنوان خاتم پیامبران، بزرگ‌ترین فرهنگ الهی برروی زمین شکل گرفت.
سه سال و چند ماه- آن‌چنان که در کتب تاریخ آمده است- در میان صخره‌هایی که اگر بر آن پا می‌گذاشتی، می‌پنداشتی که بر پاره‌ای از آتش ملتهب پا نهاده‌ای، رنج و مشقت بسیاری را تحمل کرد، تا مسلمانان سراسر تاریخ برخود ببالند و افتخار کنند و با بانگ رسا بگویند که ما پیرو پیامبر شجاع و دلیر و فداکاری هستیم که ایمان به خدا و نجات بشریت مظلوم را بیش از هر چیز دوست می‌داشت، که با همه رنج‌ها و شکنجه‌هایی که بر او می‌نمودند لحظه‌ای تسلیم کفر نشد و فرهنگ الهی «نه» گفتن را در برابر کافران، ستمکاران، منافقان و تحریم‌کنندگان به ودیعه گذاشت و از همان آغاز بعثت تا سرآغاز هجرت الهی و از غزوه احد تا پیامدهای جنگ احزاب و از حرکت به سوی مکه تا معرفی اهل بیت و سرانجام از غزوه تبوک تا رحلت جانسوزش از رسالت حقی که خدا برعهده‌اش نهاده بود، قدمی واپس نگذاشت و در طول رسالت خویش، استواری روش، ثبات اخلاق، مهربانی و تواضع خود را نشان داد و فرهنگ مبارزه مستمر با زشتکاری‌ها و کارشکنی‌های دشمنان و نقشه‌های خائنانه مسلمان نماهای منافق را به اهل بیت(ع) منتقل کرد.
بی‌شک رفتار و کردار همه امامان معصوم(ع) برگرفته از آموزه‌های دین اسلام است و همه آنان در تمام اعمال خویش کسی جز رسول خدا(ص) را اسوه قرار نمی‌دهند.
آنچه مسلم است آموزه‌های اسلام و دستورات فردی و اجتماعی آن یکی بود و یکی است. امام صادق(ع) می‌فرماید: «حلال محمد حلال ابداً الی یوم القیامه و حرامه حرام ابداً الی یوم القیامه»4
حلال در دین محمد تا روز قیامت حلال بوده و حرام این دین تا قیامت حرام خواهد بود.
از همین رو از آنجایی که اهل بیت(ع) نگاهبانان و محافظان ارزش‌های دینی و فرهنگ و معارف الهی پس از رحلت پیامبر(ص) می‌باشند، تدابیر لازم و مطابق با مقتضیات زمان و مکان، منش و روش ویژه‌ای را در انجام وظیفه الهی خویش و نگهبانی از ارزش‌های دین و دفاع از معارف توحیدی و آموزه‌های فرهنگ نبوی برمی‌گزیدند. بنابراین مؤلفه‌های فرهنگی سیره معصومین(ع) با توجه به شرایط خاص و حاکم فرهنگی در زمان آنان قابل تبیین است. به عنوان مثال ارسال نامه‌هایی از سوی پیامبر(ص) به سران قدرت‌های جهانی بعد از بعثت در آن مقطع با محتوا و مضامین آنچه امام حسن(ع) در منبری با حضور معاویه عنوان کرد، تفاوتی ندارد و یا مبارزه فرهنگی امام‌رضا(ع) با انحرافات فکری و شرکت در مجالس مناظره با فرقه‌های گوناگون و تألیف کتاب‌‌های اعتقادی و فقهی جلوه‌ای از سنت رسول‌الله(ص) است.
مؤلفه فرهنگی مشترک دیگر: «امام‌رضا(ع) در سند ولایتعهدی نکاتی را متذکر می‌شود که اهداف باطنی مأمون را در امر ولایتعهدی افشا می‌کند، و به دیگران می‌فهماند که اگرچه به عنوان ولی‌عهد شناخته شده، ولی امر رهبری مسلمانان به او سپرده نشده است؛ چون در حکومت کنونی به سنت پیامبر(ص) عمل نشده و به ناحق خون‌های دیگران ریخته شده و اموال مردم غارت گشته و حدود الهی اجرا نمی‌گردد و زمانی او رهبری مردم و مسلمانان را می‌پذیرد که هیچ یک از این اتفاقات رخ ندهد.»5
ختم کلام آنکه، ظرفیت‌های فرهنگی فرهنگ اهل بیت‌(ع) دارای گستره‌ای است که اگر با هوشیاری و فراست، دقت و امانت‌داری و اهتمام و جدیت، بهره‌گیری و به مرحله اجرا درآید می‌تواند نه‌تنها جوانان کشورمان، بلکه همه ضمیرهای زنگار گرفته جهان را مثل پولاد آبدیده، محکم کند و یا در مرحله نخست جوانان ما را در برابر نفوذ شیطان و نفوذ دشمن و عوامل فساد و مقابل تهاجم فرهنگی آسیب‌ناپذیر کند که یکی از نمودهای آن را در حماسه اربعین حسینی امسال دیدیم. و نمونه آخر نامه مقام معظم رهبری به جوانان آمریکایی و اروپایی است که در دو مقطع- که دو حادثه تروریستی در غرب رخ داد- ارسال شد که نمودی روشنگرانه و هوشمندانه در استفاده از مؤلفه‌های فرهنگی ائمه معصومین(ع) و بهره‌گیری از ظرفیت‌های فرهنگی سیره آن بزرگواران است.
* پی‌نوشت:
1- بیانات مقام معظم رهبری در جلسه درس خارج فقه/ دوشنبه 94/9/9.
2- بیانات مقام معظم رهبری در خطبه‌های نماز جمعه تهران 80/2/28.
3- زندگی‌نامه حضرت محمد(ص)/ فاطمه جعفری نیکو/ ناشر: انتشارات ساحل/ چاپ دوم 1390/ ص9.
4- الکافی/ 58/1.
5- سیره علمی و عملی امام‌رضا(ع)/ عباسعلی زارعی سبزواری/ ناشر: به نشر/ چاپ سوم/ 1390/ ص133.