یادداشتی بر ترکیب‌بند عاشورایی نیر تبریزی- ۱

از عشق پُرس حالت جانبازی حسین (ع)

کد خبر: ۵۹۳۸۳

تاریخ: ۰۹ آبان ۱۳۹۴ - ۱۹:۳۴

محمد غفاری
اشاره
بعد از محتشم کاشانی که با سرودن ترکیب‌بند جاودانه خود بابی جدید در شعر عاشورایی گشود، شاعران بسیاری به استقبال ایشان رفتند و بیش از 300 ترکیب‌بند در این زمینه سروده شد که در هر کدامشان نکات و زیبایی‌های بسیاری نهفته است. یکی از موفق‌ترین شاعرانی که به استقبال از محتشم ترکیب‌بند سروده است، حجت‌الاسلام میرزا محمد تقی متخلص به «نیر تبریزی» (1312- 1248 هجری قمری) است که ارادت و دلباختگی نیر نسبت به مولی‌الکونین حضرت اباعبدلله الحسین(ع) به خوبی در این ترکیب‌بند زیبا و روان متجلی شده است. این شعر نسبتا بلند از 28 بند تشکیل شده است و در آن ظرایف ادبی و صنایع بدیع بسیار یافت می‌شود. بی‌گمان پرداختن به جلوه‌ها وتوانمندی‌های شاعر و معرفی برجستگی‌ها و ویژگی‌های اعتقادی، علمی و ادبی شعر او، می‌تواند نقش مهمی در شناخت آثار برگزیده‌ و فاخر شعر عاشورایی داشته باشد.
نیر تبریزی، عالمی شاعر
میرزا محمد تقی حجت‌الاسلام در دوازدهم جمادی الاول 1248 هجری قمری در شهر تبریز به دنیا آمد. وی که دومین فرزند پسر از خانواده‌  حجت‌الاسلام بود، تحصیلات خود را از 16سالگی نزد پدر خود ملامحمد ممقانی مشهور به حجت‌الاسلام، آغاز کرد و در همان زمان به فراگیری فقه و حکمت اشتغال ورزید. تحصیلات مقدماتی او تا 1260 هجری قمری به مدت پنج سال ادامه یافت که در این سال پدرش نیز وفات یافت. پس از فوت پدر برای تکمیل تحصیلات خود و در 22 سالگی به عتبات عالیات سفر کرد و در محضر علمای آن زمان به کسب علوم دینی و مذهبی پرداخت. پس از گذراندن سطوح عالیه و اخذ درجه‌‌ اجتهاد به وطن مراجعت کرد. نیر تبریزی در فقه، اصول، حدیث، حکمت و نجوم از سرآمدان زمان خود بود در فنون شعر و ادب استاد و صاحب نظری زبردست؛ همچنین او به سه زبان فارسی، عربی و ترکی شعر می‌سروده است و «نیر» تخلص می‌کرده است. او در خوشنویسی از اساتید زمان خود بود و خطوط ثلث، رقاع و شکسته‌ نستعلیق را بسیار ماهرانه می‌نوشته.
سرانجام پس از 64 سال حیات، در دوازدهم رمضان‌المبارک 1312 ه.ق در شهر تبریز وفات یافت. بنا بر وصیتش او را در وادی‌السلام نجف مابین مقام حضرت صاحب‌الزمان(عج) و دیوار شهر نجف به خاک سپردند.
ترکیب‌بند عاشورایی
نیر تبریزی را بیشتر با مثنوی «آتشکده» می‌شناسیم؛ شعری که در آن نیر به شرح وقایع عاشورا پرداخته است. مثنوی ذکر شده و ترکیب‌بند‌ی 28 بندی به همراه چند غزل، رباعی و دوبیتی دیگری که نیر دربار‌ه‌ وقایع روز عاشورا سروده است که او را به یکی از مشهورترین شاعران عاشورایی تبدیل کرده است. اشعار نیر علاوه بر زیبایی‌های هنری و برخورداری از شاعرانگی و نازک خیالی، گویای سالم‌ترین و کم‌ آسیب‌ترین اندیشه‌های مذهب تشیع در حوادث جاودانه روز عاشورا می‌باشد. شاید دلیل اصلی این سلامت و دور بودن از آفات رایج، به تحصیلات ایشان در زمینه  علوم اسلامی برمی‌گردد.
در این نوشته‌ کوتاه سعی بر آن است که با دو دید به خوانش ترکیب‌بند فاخر نیر تبریزی بپردازیم: یک؛ نگاهی به اندیشه، غنای محتوایی و هدف این ترکیب‌بند .دو؛ نگاهی به زوایای هنری آن (زبان، فرم، تصویر و...)
1) اندیشه، غنای محتوایی و هدف:
الف) مرثیه
در این ترکیب‌بند با قرائت‌های متفاوتی روبرو هستیم اما در کل، شعر با قرائت ماتمی و مرثیه‌ همراه است و ذکر مصایب و شرح شهادت حضرت سیدالشهدا در آن مشهود است. حضور مرثیه در ادبیات سد‌ه‌ سیزدهم امری رایج بوده است و تا آن‌ روز کمتر شعری را سراغ داریم که به روایت حادثه‌ کربلا با زبان مرثیه نپرداخته باشد؛ نیر تقریبا در دوران گذار این نوع شعر عاشورایی قرار دارد؛ آن‌چنان که در برخی از ابیات ترکیب‌بندش به عرفان و حماسه رو می‌آورد و گاه با زبانی مطنطن سخن می‌گوید. در کمتر از دو دهه پس از نیر، صفی اصفهانی ظهور می‌کند و شعر عاشورایی را با دید عرفانی بیان می‌کند و چندی پس از او عمان سامانی شعر عاشورایی با رویکرد حماسی و عرفانی را به اوج می‌رساند. از دیگر دلایلی که شاید باعث حضور مرثیه در شعر نیر شده است رونق تعزیه در عصر او بوده است. قرن 12و 13مقارن است با رواج تعزیه در سطح کشور و در نتیجه ادبیات و ویژگی‌های زبانی تعزیه در بین شاعران نیز گسترده شده و در شعر آنان بی‌تاثیر نبوده است.
ب) قالوا بلی
نیر تبریزی در ترکیب‌بند خود نگاه ویژه‌ای به عالم ذر و تحمل امانت و بلا دارد و واقعه عاشورا را مرتبط به وقایع روز الست می‌داند. با توجه به این‌که این نوع نگاه با آرا و نظریات متفاوتی همراه است، نظریه‌ وجود عالم الست بر پایه‌ احادیث را با هم مرور می‌کنیم.
نظريه معروف كه متکی بر قرآن بوده اين است كه خداوند به هنگام آفرينش آدم، تمام فرزندان آينده او را به صورت موجودات ريز در آورد و به آنان گفت: (أَلستُ بِرَبِّكُمْ) آنان گفتند: (بلى) سپس همگى را به صلب آدم بازگردانيد. آنان هنگام خطاب الهى داراى عقل و شعور كافى بودند و سخن خدا را شنيدند و پاسخ پرسش او را گفتند و اين پيمان به اين خاطر از آنان گرفته شد كه درهاى عذر را در روز رستاخيز به روى آنان ببندد. (1)
عصری که نیر تبریزی در آن می‌زیسته، عصر بازگشت به حدیث در میان جوامع علمی شیعه قلمداد می‌شود. بنابراین طبیعی است که نگاه نیر به چنین مباحثی برخاسته از روایت باشد.
- نآمد به جز نوای حسینی به پرده راست
روزی که در حریم است این ترانه بود
-‌ عهد الست اگر نگرفتی عنان او
شهد بقا به کام مخالف شرنگ بود
- منسوخ کرد ذکر اوایل حدیث تو
ای داده تن ز عهد ازل بر قضای ما
ج) پیامبران و اشک بر حسین(ع)
داستان‌ برخی از پیامبران و مصائب وارد بر آن‌ها در این ترکیب‌بند بازسازی تاریخی شده‌اند و گاه به صورت تلمیح از آن‌ها استفاده شده است. همچنین به گواهی تاریخ و روایات، خیام مصیبت و تعزیت سید شهیدان از هزاران سال قبل از ولادت ایشان برپا بوده است و پیامبران بر مصائب ایشان اشک‌ها ریخته‌اند. در این ترکیب‌بند به پیوند حضرت سیدالشهدا با پیامبران الهی اشاره شده است:
آدم ابوالبشر، آنگاه که به ساق عرش نگریست و نامش را دید:
- آدم پی عزای تو از روضه‌ بهشت
خرگاه درد و غم زده بیرون گریسته
نوح نبی‌الله، چون کشتی نجات را برای مؤمنان قوم خویش ساخت:
- کو نوح؟ گو به دشت بلا آی و بازبین
کشتی شکستگان محیط بلای ما
ابراهیم خلیل‌الله، هنگامی که به ذبح فرزندش اسماعیل امر شد:
- در گلشن جنان به خلیل ای صبا بگو
بگذر به کربلا و ببین لاله‌زار من
در خاک و خون به جای ذبیح منای خویش
بین نوجوان سرو قد و گلعذار من
موسی کلیم‌الله، زمانی که با یوشع بن نون از صحرای کربلا می‌گذشتند:
- موسی ز کوه طور شنید اَر جواب «لن»
گو باز شو به جلوه گه نینوای ما
د) جهاد فی سبیل‌الله
بند سوم این ترکیب‌بند، بیانگر تفکر والای امام و اصحاب بزرگوارشان در جهاد علیه طاغوت می‌باشد. تبریزی در این بند هدف امام از قیام را بیان می‌کند و سخنان امام خطاب به اصحاب خود در شب عاشورا را بیان می‌کند. آنجا که ایشان ابتدا چراغ خیمه را خاموش می‌کنند و سپس رو به اصحاب خود می‌فرمایند:
گفت: ای گروه هر که ندارد هوای ما
سرگیرد و برون رود از کربلای ما
ناداده تن به خواری ناکرده ترک سر
نتوان نهاد پای به خلوت سرای ما
همراز بزم ما نبوَد طالبان جاه
بیگانه باید از دو جهان آشنای ما
برگردد آن که با هوس کشور آمده
سرنآورد به افسر شاهی گدای ما
و البته بسیار هنرمندانه با استفاده‌ از روایت دایره‌ای در بند 26 که به ظاهر جنگ تمام شده است، وصال حضرت اباعبدالله(ع) و اصحابشان را با همان قافیه و ردیف بند سوم به تصویر می‌کشد، درواقع مزد عمل را که انجام داده‌اند را خود حضرت حق می‌داند؛ آنجا که خداوند در استقبال از ایشان می‌فرمایند:
کای شهسوار بادیه‌ ابتلای ما
بازآ که ز آن توست حریم لقای ما
تو از برای مایی و ما از برای تو
عهدی است این فنای تو را با بقای ما
گسترده‌ایم بال ملایک به جای فرش
کازار بر تنت نکند کربلای ما
دادی سرت ز شوق و خریدی لقای دوست
هرگز زیان نبرد کس از خونبهای ما
هـ) بانوان سراپرده‌ عفاف
بانوان حاضر در کربلا از قهرمانان این حماسه هستند و نقش غیرقابل انکاری در شناساندن و مانایی حادثه‌ عظیم عاشورا داشتند. نیر هنگامی که می‌خواهد از آنان سخن به میان آورد در اوج ادب صحبت می‌کند و غایت حرف خود را در پرده‌ عفاف بیان می‌کند. به این بیت‌ها توجه کنید:
- فریاد بانوان سراپرده‌ی عفاف
آید هنوز از در و دیوار کربلا
- سرگشته بانوان سراپرده‌ی عفاف
زد حلقه گرد او همه چون هاله گرد ماه
- بانگ رحیل غلغله در کاروان فکند
شد بانوان پرده عصمت شترسوار
...
بی‌شک این نوع سخن گفتن نیر ریشه در تفکر سالم و پشتوانه‌ علمی او دارد؛ چه بسا در همان عصر نیر شاعرانی یافت می‌شوند که به دور از ادب با زوات مقدسه اهلبیت و پرده‌داران عصمت سخن رانده‌اند. از این‌رو ادب سخن سنجیده‌ تبریزی قابل تحسین است.
و) در مقام رضا
از دیگر نکات مثبت در این ترکیب‌بند اشاره به مقام رضا و محو حضرت اباعبدلله(ع) در خداوند است. این اتفاق در اشعار دیگر نیر هم حضور دارد. برای مثال دوبیتی زیر را با هم می‌خوانیم:
الهی اکبر از تو اصغر از تو
به خون آغشتگانم یکسر از تو
اگر صدبار دیگر بایدم کُشت
حسین از تو، سر از تو، خنجر از تو
مناجات‌های حضرت سیدالشهدا با خداوند حتی در لحظه‌های آخر حیات مبارکشان از احساسی‌ترین وقایع روز عاشوراست که نیر با هنرمندی تمام ابیاتی از این ترکیب‌بند  را به این موضوع اختصاص داده‌ است:
- از پشت زین قدم چو به روی زمین نهاد
افتاد سر به سجده‌ جان آفرین نهاد
گفت ای حبیب دادگر، ای کردگار من!
امروز بود در همه عمر انتظار من
این خنجر کشیده و این حنجر حسین
سر کاو نه بهر توست نیاید به کار من
گو تارهای طرّه‌ اکبر به باد رو
تا یاد توست مونس شب‌های تار من
- پایان سیر بندگی آمد سجود تو
برگیر سر، که خود همه او شد وجود تو
ادامه دارد...
ـــــــــــــــــــــ
(1) مجمع البیان، ج 3، ص 497