نگاهی به تاليف و تدوين كتاب‌های درسي در نظام نوين آموزش و پرورش(بخش نخست)

معلم نظارت بيشتر، دانش‌آموز فعال تر(گزارش روز)

کد خبر: ۵۷۳۸۸

تاریخ: ۱۵ مهر ۱۳۹۴ - ۱۹:۰۳

گروه گزارش
خيلي‌ها يادشان هست، آن سال‌هايي كه تا ده سال بعد و قبلش همه كلاس اولي‌ها يك درس را می‌خواندند. كتاب‌های ابتدايي با آن داستان‌هاي شيرين و دوست داشتني‌اش هنوز در ياد خيلي از ما هست تصميم كبري، روباه و زاغ و حسنك كجايي، كوکب خانم، دو درخت و .... داستان‌هايي كه هنوز هم مرور آنها خيلي‌ها را با خودش به آن سالها می‌برد.
كتاب‌های ساده ما و درس‌هايي با خط نستعليق آشنا و روال مرسومي كه معلم‌ها از ما می‌خواستند روخواني كنيم و بعد هم خودشان يكي‌يكي جملات را با صداي بلند می‌خواندند و ما هم پشت سرشان تكرار می‌كرديم و در آخر هم مشق شب كه خوان هشتم مدرسه رفتن بود و براي خيلي از بچه‌های آن روزها رمقي براي بازیگوشي‌های ديگر نمی‌گذاشت. كتاب‌های ديگرمان هم همين جور چند درس هميشگي كه احتمالا سال‌ها بعد هم در كتاب خواهر و برادرهاي بزرگ‌ترمان بدون هيچ تغييري همان‌ها را می‌ديديم و خلاصه كه درس‌ها و مباحث كتاب‌های درسي مدرسه تا مدت‌ها همان بود كه بود،بدون هيچ تغيير و دگرگوني.
الان سال‌هاست كه تقريبا يكي از گلايه‌های بسياري از والدين، اين تغييرات بي‌وقفه درس‌های دانش‌آموزان است. بسياري از اين والدين مدعي هستند كه مباحث كتاب‌های درسي گاهي چنان سخت و پيچيده می‌شود كه حتي بسياري از والدين با داشتن تحصيلات عاليه هم نمی‌توانند كمك زيادي به يادگيري بيشتر و يا حل مسئله‌های درسي به فرزندانشان كنند. در اين سلسله گزارش‌ها قصد داريم به موضوع تغييرات محتواي كتاب‌های درسي و چگونگي تدوين و تاليف كتاب‌های جديد نگاهي بيندازيم.
يك مسئله و ده راه حل
درحال حاضر در اولين سال تحصيلي و در مقطع اول ابتدايي كتاب‌های آموزش قرآن، علوم تجربي، رياضي، فارسي بخوانيم و فارسي بنويسيم به دانش‌آموزان تدريس می‌شود. كتاب‌هايي كه حتي با يك تورق ساده هم به آساني می‌توان فهميد كه نه‌تنها با دوران مدرسه رفتن ما كه حتي با دوران چند سال قبل هم تفاوت‌های باورنكردني داشته است. تفاوتي كه از يك سو كار آموزش را براي معلمان دشوار‌تر می‌كند و از سوي ديگر، والدين دانش‌آموز را از كمك و همراهي او باز می‌دارد.
این همه تغییر کتب درسی،چرا؟
مينا موذني 37 ساله و كارمند است. او كه يك فرزند 8 ساله دارد درباره كتاب‌های درسي پايه دوم و مشكلاتي كه درخصوص كمك به دانش‌آموزان وجود دارد به گزارشگر كيهان می‌گويد: «ببينيد نمی‌شود گفت كه كتاب‌ها پيچيده‌تر شده است يا دانش ما براي كمك به فرزندانمان به روز نيست. مثلا من و همسرم با وجود داشتن تحصيلات عاليه در رشته اقتصاد اما قادر به تشريح و تجزيه جزئيات درسي مثل هديه‌های آسماني يا حل سوالات كتاب‌های كمك درسي رياضي يا علوم نيستيم. در واقع اين به معناي اين نيست كه  نمی‌توانيم مثلا جواب يك مسئله را پيدا كنيم. نه. چه‌بسا حتي در نگاه اول هم جواب را بيابيم اما رسيدن به جواب طبق فرمول‌ها و راه حلي كه در كتاب تدريس شده است واقعا دشوار است.»
او همچنين در ادامه می‌افزايد : «كتاب‌های درسي در مقاطع مختلف واقعا تغييرات زيادي كرده است.زماني هم كه اين موضوع را با معلم‌ها مطرح می‌كنيم آنها هم تایيد می‌كنند و هم توان كم والدين در كمك كردن به بچه‌ها را مقدمه خوبي براي تلاش بيشتر دانش‌آموز می‌دانند.در حالي كه اگر قرار باشد دانش‌آموزان فقط از معلم‌ها و افراد متخصص در مقطع تحصيلي‌شان اشكالات درسي را بپرسند واقعا ممكن است اين شبه ايجاد شود كه پدر و مادرها از سواد و دانش كافي برخوردار نيستند. ضمن اينكه كتاب‌های كمك درسي كه در خيلي از مدارس چه دولتي و چه غير انتفاعي به بچه‌ها توصيه می‌شود واقعا حتي در خيلي از مواقع سنگين‌تر و پيچيده‌تر از خود كتاب درسي است. البته طبيعي است كه هيچ كدام از والدين با به روز شدن و بالاتر رفتن درجه علمي كتاب‌های مدرسه فرزندانشان مشكلي ندارند اما خود من به عنوان يك مادر واقعا خيلي دوست دارم كه در جريان چرايي و چگونگي تغيير مداوم محتواي كتاب درسي قرار بگيرم. ضمن اينكه هميشه اين سوال در ذهنم وجود دارد كه واقعا اگر مطالب و محتواي كتاب‌های درسي براي آموزش بچه‌ها كافي است، واقعا چه لزومي دارد آن‌قدر بر روي تهيه و استفاده از كتاب‌های كمك درسي تاكيد شود؟»
مقدمه تغييرات، كارشناسي يا عجله؟
به اعتقاد بسياري از کارشناسان و فعالان حوزه تاليف محتواي درسي، در 3 سال اخیر تغییرات وسیعی در محتوای کتاب‌های درسی بدون رعایت استانداردها و بدون هیچ‌گونه نظارتی اعمال شده است.
درپی آن، کتاب‌ها بدون طی مراحل آزمایشی و رفع اشکالات محتوایی در فاصله زمانی کوتاهی تالیف و بلافاصله تدریس آنها توسط معلمانی که آموزش ندیده بودند آغاز شده است.
همه اينها در كنار هم مشكلاتي را ايجاد كرده است كه عده اي آن را براي آغاز استفاده از كتاب‌های جديد طبيعي دانسته‌اند و عده‌اي نگران از اين موضوع. در دهه 80 سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی وزارت آموزش و پرورش به این نتیجه رسید که باید برای همه محتواهای درسی یک نقشه وجود داشته باشد و براساس همین نتیجه‌گیری، برنامه درسی ملی تدوین شد و اکنون سند تحول بنیادین آموزش و پرورش ملاک تولید کتاب‌های درسی است.
حجت‌الاسلام والمسلمین محی‌الدین بهرام محمدیان، رئیس سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی درسي درباره روند و نحوه اين تغييرات می‌گويد: «در گذشته عمده برنامه‌های آموزش و پرورش براساس ترجمه از سایر کشورها بود و ما نقشه جامع علمی نداشتیم اما  اکنون نقشه جامع علمی کشور تدوین شده است. اکنون مبنای تغییر کتاب درسی، سند تحول و برنامه درسی ملی است و تولید کتاب‌های جدید‌التالیف یا فرآیند تغییر در محتوا کاملا براساس این سند انجام شده است البته این بدان معنی نیست که در تالیف کتاب‌ها براساس سند تحول، صددرصد موفق بوده‌ایم. برای سال تحصیلی گذشته در پایه چهارم 3 کتاب و در پایه هشتم 5 کتاب جدید التالیف تدریس شد و در پایه چهارم برای سال تحصیلی ۹۳-۹۴ کتاب‌های ریاضی، هدیه آسمانی و مطالعات اجتماعی جدید‌التالیف بودند و مابقی کتاب‌ها تغییرات کلی همسو با برنامه درسی ملی داشتند. همچنین به فراخور تالیف کتاب‌های جدید پایه هفتم، کتاب‌های دروس زبان انگلیسی، عربی، تفکر و سبک زندگی، مطالعات اجتماعی و کار و فناوری پایه هشتم نیز جدید‌التالیف شد و سایر کتاب‌های این پایه غنی‌سازی محتوایی داشتند. اما در سال جديد تغییر محتوای کتاب‌های درسی پایه پنجم و نهم صورت گرفته است. ۲۹ عنوان کتاب درسی در پایه پنجم و نهم درسال تحصیلی ۹۴-۹۵ جدید التالیف هستند. همچنین در سال تحصیلی 95-96 کتاب‌های درسی پایه دهم تغییر می‌کند.کتاب‌ها تولید محتوا و اعتبار بخشی اولیه شده‌اند و اکنون در مرحله تجدید نظر واعمال نظرات در اعتبار بخشی است.»
آموزش از راه حل مسئله
حميد رضا اميري ،كارشناس مسئول واحد تحقيق، توسعه و آموزش رياضي دفتر تاليف كتاب‌های درسي است. او در خصوص تغييرات صورت گرفته در كتاب رياضي مقاطع مختلف به گزارشگر كيهان می‌گويد: «در هر سال همه پايه‌ها تغيير  نمی‌كنند. در حالي كه نظام آموزشي ما تغيير كرده و به صورت 3، 3، 6  در آمده است كه همين نظام آموزشي هم شامل دوره اول ابتدايي، دوره دوم ابتدايي و متوسطه اول و متوسطه دوم است.خب از همان زماني كه نظام آموزشي تغيير كرد كتاب رياضي اول هم تغيير كرد .بعد از آن و طبق برنامه‌ريزي دفتر تاليف و برنامه‌ريزي درسي وزارت آموزش‌وپرورش، كتاب رياضي پايه 2 و 6 تغيير كرد چون كلاس پنجمي‌ها بايد می‌رفتند اول راهنمايي ولي نرفتند و بايد كتاب پايه 6 تدوين و تاليف می‌شد. اين روند همين طور ادامه پيدا كرد و سال بعد از آن پايه 7 و8، پارسال پايه 4 و 8 و امسال پايه 5 و 9 جديد التاليف هستند. در واقع تمام اين روند تغييرات به دليل تغيير سيستم آموزشي ما هست و اين دستوري است كه سازمان پژوهش به گروه‌های مختلف صادر كرده است. امسال درگير تغيير كتاب رياضي پايه دهم هستيم با همان شيب هم بعد از كتاب‌های دهم به سمت كتاب يازدهم و دوازدهم خواهيم پرداخت.»
اين كارشناس مسئول تدوين و تاليف گروه رياضي در ادامه با اشاره به چگونگي اين تغييرات و انتخاب محتواي مباحث رياضي می‌گويد: «پيش از اين رويكرد اصلي در تدوين و تاليف كتاب رياضي، آموزش براي حل مسئله بود يعني آموزش ما با رويكرد حل مسئله بود در حالي كه الآن هم رويكرد حل مسئله است اما نه آموزش براي حل مسئله بلكه آموزش از طريق حل مسئله. در حال حاضر كتاب‌ها فعاليت محور شده است براي مثال ديگر مثل گذشته‌ها فرمول  نمی‌دهيم و از دانش‌آموز بخواهيم مثلا لگاريتم يا تصاعد را محاسبه كند. بلكه خود دانش‌آموزان در روال آموزش و حل مسئله مشاركت دارند. الآن تمام دنيا به همين سمت پيش رفته كه خود دانش‌آموزان هم مشاركت داشته باشند و بيشتر روي مفاهيم كار شود تا روي حل مساله. ما سعي داريم در اين نوع فعاليت‌ها نوع چالش و نوع مطرح كردن سوال را به دانش‌آموزان آموزش دهيم. مثلا با يك كار در كلاس می‌توانيم بسنجيم كه آيا موفق شده‌ایم در بيان مسئله به هدف مورد نظرمان دست پيدا كنيم يا نه؟ با كار در كلاس دانش‌آموز تمرين می‌كند و با كار در منزل آن مفهوم را در ذهن تثبیت می‌كند.براي ما مهم اين است كه دانش‌آموز با انجام اين فعاليت‌ها به آن مفهوم برسد و نكته مهم‌تر اينكه با كار در كلاس نقش معلم كمرنگ‌تر می‌شود و معلم بيشتر نقش نظارتي دارد. اين رويه اي است كه طبق استاندارد جهاني در تمام دنيا اجرا می‌شود.»
او همچنين می‌افزايد : «الان در تمام دنيا در زمينه تدوين درس رياضي شاهد يك تحول گسترده هستيم . مثلا الان در تمام انجمن‌های مطرح رياضي در جهان، برنامه درسي به سمت متمركز شدن پيش می‌رود،ما هم در تلاش هستيم بتوانيم اين استانداردها را پياده‌سازي كنيم. در مرحله اول هم راهنماي درسي نوشته شد. براي ما تمام موضوعات درسي كه بايد در پايه‌های مختلف تدريس شود از 0 تا 100 مشخص است. براي مثال كاملا تعريف شده است كه مثلا در مقطع هفتم در كتاب رياضي چه ميزان بايد به مبحث تساعد يا جبر پرداخته شود. يا مثلا چقدر در مقطع ابتدايي بايد هندسه آموزش داده شود يا چقدر در مقطع راهنمايي يا متوسطه و... تمام اين چارچوب‌های آموزشي براساس استانداردهاي جهاني تاليف و تدوين شده است. همين‌طور دانش‌آموزان و خانواده‌ها مي‌توانند با مراجعه به سايت ما در واحد تحقيق، توسعه و آموزش رياضي با جزئيات بيشتر درباره تاليف مباحث و كتاب‌های رياضي اطلاعات كسب كنند و همچنين از ديگر امكانات سايت مثل مقالات علمي و كتاب‌های جديد التاليف، كتاب‌های كشور‌های ديگر و برنامه‌های درسي كشور‌های ديگر و... استفاده كنند.»