حسن‌ظن و حمل بر صحت

کد خبر: ۵۱۹۸۸

تاریخ: ۱۷ مرداد ۱۳۹۴ - ۲۱:۱۴

* محمدمهدی رشادتی
امام صادق(ع) فرمود: حسن‌الظن اصله من حسن ایمان المرء و سلامه صدره.
حسن ظن و گمان نیک از ایمان خوب و قلب سالم ناشی می‌شود. به طوری که به هر چیزی می‌نگرد جز خوبی و خیر نمی‌بیند. زیرا خداوند در ذات و فطرت بشر ویژگی‌ها و صفاتی مانند «حیا، امانت، صیانت، صداقت» نهاده است که مقتضای آنها حسن ظن داشتن و خوش‌گمانی به همه عالم از جمله رفتار و اعمال انسان‌هاست. (مصباح‌الشریعه ص 515)
مثلا اگر احتمال می‌دهیم عمل فلان کس خوب است، اما آن را بدبینانه نگاه کنیم، در این حالت گویی دچار بی‌حیایی شده‌ایم و یا مثلا اگر فقط صفات زشت کسی را ببینیم و از دیدن صفات خوب او چشم‌پوشی کنیم، در این حالت، گویی خیانت در امانت کرده‌ایم.
پیامبر(ص) فرمود: نسبت به برادران مومن خود خوش‌گمان باشید. زیرا خوش‌گمانی موجب صفای دل و پاکی شما خواهد شد. برعکس سوءظن کدورت دل و تیرگی باطن را درپی دارد.
حمل بر صحت تا هفتاد محمل
ابی‌بن کعب از دانشمندان بزرگ می‌گوید: اگر رفتار و صفت ناخوشایندی در برادرتان دیدید باید تا هفتاد بار هم که شده آن را توجیه کرده و حمل به صحت کنید و اگر نتوانستید خود را به خاطر بدگمانی سرزنش نمایید. (همان ص 517)
درباره اینکه قضاوت و نگاه و نظر ما نسبت به مردم چگونه باید باشد، توجه به این نکات ضروری است:
1) گاهی قضاوت و نظر درباره اعمال و رفتار ظاهری افراد است. در این حالت، اولا: باید سعی کنیم چشم عیب‌بین نداشته باشیم. علی(ع) فرمود: آن کس که به عیب خود توجه کند، از توجه به عیب دیگران باز می‌ماند. (نهج‌البلاغه، حکمت 349) ثانیا: اگر در کسی عیبی و نقصی مشاهده کردیم، باید سعی کنیم آن را به بهترین وجه ممکن تفسیر و توجیه کنیم. و اگر نتوانستیم برای آن عذری پیدا کنیم، باید برایش عذر بتراشیم. رسول خدا(ص) فرمود: برای گفتار و کردار برادرت عذر پیدا کن و اگر نیافتی، عذر بتراش.
امیرالمومنین(ع) فرمود: رفتار برادرت را به بهترین شکل توجیه و تعبیر کن. (میزان‌الحکمه ج 2 ص 636-637)
ثالثا: چنانچه نتوانستیم برای رفتارها عذر بیاوریم، نهایتا در صورت لزوم از روش امر به معروف و نهی از منکر استفاده می‌کنیم.
2) گاهی قضاوت و نگاه ما درباره باطن و نیت مردم است. بر اساس تعالیم دینی، اولا: باید این‌گونه بیندیشیم که ذات و باطن همه مردم خوب است. همان‌طور که امام صادق(ع) فرمود: خداوند در نهاد و فطرت انسان‌ها جلوه‌هایی از اسما و صفات خویش را به ودیعت گذاشته است. مانند حیا، صداقت، حقیقت‌طلبی و... بنابراین صرف‌نظر از عوامل بیرونی و شرایط محیطی، همه آدمیان فطرتا خوب و سالمند.
ثانیا: هنگامی که خودمان را با دیگران مقایسه می‌کنیم از این جهت که کدامیک باتقواتر و مقرب‌تر پیش خدا هستیم، باید دیگران را بهتر و باتقواتر بدانیم و احتمال نجات و سعادتمندی ابدی آنان را بیشتر از خود بدانیم. امام کاظم(ع) فرمود: عقل انسان کامل نمی‌شود مگر به چند ویژگی از جمله: اول اینکه همه مردم را بهتر از خود بداند. در ثانی خود را از همه بدتر و پست‌تر بشمار آورد. (تحف‌العقول ص 409)
نقل می‌کنند: پیامبر(ص) در مسجد معتکف بودند. زنی آمد و مدتی با او سخن گفت و بعد برخاست که برود، پیامبر(ص) هم با او به راه افتاد.
در این هنگام دو نفر از انصار که از کنار آن حضرت عبور می‌کردند، سلام کردند و گذشتند. رسول خدا(ص) آنها را صدا زد و فرمود: این زن صفیه همسر من است. آن دو گفتند: ای رسول خدا(ص) مگر ما شک داشتیم؟ فرمود: شیطان مثل خون وارد وجود انسان می‌شود. ترسیدم شیطان بر شما وارد شود و شما بدگمان شوید.(هزار و یک حکایت اخلاقی ص 486)