کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی

کد خبر: ۵۱۵۴۴

تاریخ: ۱۲ مرداد ۱۳۹۴ - ۱۹:۳۵

ندا سمیعی پنجی
اشاره
چهاردهم مردادماه روز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی نامگذاری شده است. به همین مناسبت یادداشتی را که یکی از مدرسین دانشگاه به دفتر روزنامه ارسال داشته است، به چاپ رسانده‌ایم.
مفهوم حقوق بشر(Human rights) به معنای حقوق اساسی و اولیه‌ای می‌باشد كه تمام انسان‌ها در آن از جهت انسانیت شریك‌اند. حقوق بشر آن دسته از حقوقی است که انسان به دلیل انسان بودن و فارغ از ویژگی‌های فردی و اجتماعی، از آن برخوردار است. یک سلسله اصول و حقوقی وجود دارد که مبتنی بر سرشت و فطرت انسانی افراد، در جوامع مختلف قابل اعمال است. اصل کرامت انسانی
(Principle of Human Dignity) یکی از آن اصولی هست که  به طور مسلم در جامعه بین‌المللی و نظام حقوق بشر و حقوق بشر دوستانه مورد شناسایی قرار گرفته است. هر انسانی باید از احترام و کرامتی برخوردار شود که شایسته همه انسان‌ها است و همه انسان‌ها از این کرامت، باید به صورت مساوی بهره‌مند گردند.
در آیات قرآن در موارد  متعددی به حمایت از حقوق بشر اهمیت داده شده است.2 کرامت انسانی، بر این نکته تاکید می کند که هر انسانی به صرف انسان بودن، از کرامت ذاتی برخوردار بوده و شایسته احترام است و دارای حقوق شناخته شده ای ازجمله تساوي حقوق و آزادي  بدون در نظر گرفتن رنگ پوست، نژاد، محل تولد، عقاید سیاسی یا دینی، و یا موقعیت خانوادگی، علمی و یا اجتماعی و...می باشد.
در قرآن كريم، در سوره اسرا 3 اشاره به کرامت انسانی شده  است. اسلام  به حفظ حیات، تأمین امنیت روحی و جسمی، برخورداری از آزادی‌های مشروع و حقوق عادلانه اجتماعی توجه کرده است که  اینها حقوقی هستند که مبتنی بر کرامت انسان بوده و هیچ کس حق سلب این حقوق از کسی را ندارد.
از نگاه اسلامی همۀ حقوق مبتنی بر اصل کرامت انسان است و چون کرامت ذاتی برای انسان  می‌باشد؛ نمی‌توان امنیت او را سلب و از حقوق فردی و اجتماعی محروم نمود.
اصل «کرامت انسانی» در تعدادی از مهمترین اسناد بین المللی‌4  و اسناد منطقه‌ای5 حقوق بشری نیز صریحا مورد تأکید قرار گرفته است که به برخی از نمونه‌ها، اشاره می‌شود:
منشور ملل متحد، ميثاق‌ بين‌المللي‌ حقوق‌ مدني‌ و سياسي‌، اعلامیه قاهره 6،  اعلامیه جهانی حقوق بشر
اعلامیه جهانی حقوق بشر در سال 1948 به وسيله مجمع عمومي سازمان ملل متحد به تصویب رسیده و مشتمل بر يك مقدمه و 30 ماده است. در مقدمه اعلامیه جهانی حقوق بشر، حقوق برابر و انتقال‌ناپذیر انسان‌ها به عنوان اساس آزادی، عدالت و صلح در جهان (مرد و زن)، پيامدهاي تجاوز به حقوق بشر، شناسایی كرامت و ارزش شخص انسان واصل عدم تبعیض .....7 اشاره شده است.
اعلاميه در برخي اصول خود، در مقایسه با ره‌آوردها و اصول ديني دارای کاستي‌ها و اشکالاتی همچون نادیده گرفتن فطرت، غفلت از رابطه انسان با خداوند، عدم توجه ارادة خداوند به عنوان منشأ قدرت و مشروعيت حكومت، اغراق در آزادی عقیده و آزادی‌های اجتماعی و تبیین قِسم خاصی از کرامت انسانی می‌باشد که مغایرت مستقیم  با اصول ادیان آسمانی به ویژه اسلام را به همراه دارد.
در خصوص اختلاف در نگاه اعلامیه  جهانی حقوق بشر و  دین مبین اسلام پیرامون  کرامت می‌توان به ماده پنج 8، اعلامیه اشاره کرد که با توجه به این ماده،  هيچ انساني نبايد كرامت انسان ديگري را ناديده بگيرد و او را مورد اذيت يا اهانت قرار دهد حتی اگر مرتکب رفتاري شود که  به آزادی و کرامت دیگران لطمه وارد  سازد. در حالیکه، از منظر اسلام استمرار كرامت مطلق نيست و برخی اعمال، كرامت انساني را از ميان مي‌برد از جمله تعدی به حقوق دیگران، قتل و ...
از منظر اسلام كرامت اکتسابی انسان در صورت ارتکاب جرم، محفوظ نیست و باید فرد به جزای عمل خود که از بین رفتن کرامت دیگران هست؛ محکوم شود. مخالفان لايحة قصاص در قانون مجازات اسلامی نیز به همين مادّه اعلامیه، تمسك مي‌کنند و قصاص را غیرانسانی و خلاف کرامت انسانی و در کل خلاف اصول حقوق بشری  قلمداد می‌کنند!
شایان توجه است که  اعلاميه‌هاي جهاني حقوق بشر مبتكر حقوق بشر نبوده و بسیار پیشتر از این اعلامیه حقوق بنیادین بشر  از اصول اساسی و مورد توجه  ادیان آسمانی به ویژه اسلام بوده است.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با الهام از اصول و ضوابط اسلامی تنظیم شده است. این قانون مبین نهادهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جامعه ایران است. در  قانون اساسی توجه ویژه به اصل کرامت انسانی شده  است. بند 6 از اصل دوم قانون اساسی، اصل «کرامت و ارزش والای انسانی و آزادی توأم با مسئولیت او در برابر خدا» را در کنار اصول اعتقادی دین اسلام و مذهب شیعه قرار داده است. اصل سوم قانون اساسي جمهوری اسلامی ایران يكي از وظايف دولت را تأمين حقوق همه‌جانبه افراد و تساوي افراد و تساوي عموم در برابر قانون مي‌داند که منبعث از  اصل اساسی کرامت انسانی می‌باشد.
اصل ديگري كه در جهت کرامت انسانی در اعلاميه جهاني حقوق بشر بر آن تأكيد شده اصل آزادي است كه در قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران در مواد بسياري نیز بر اين امر تأكيد شده است. در اصل12به آزادي عقيده و انجام اعمال مذهبي ساير مذاهب اسلامي 9 اشاره شده است. علاوه بر این در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران اصول دیگری از جمله منع شکنجه (اصل 38)، منع هتک حرمت و حیثیت دستگیر‌شدگان و زندانیان قانونی (اصل 39)، حقوق برابر اقوام و قبایل (اصل 19)، رفع تبعیض ناروا (بند 9 اصل 3)، منع هتک حیثیت (اصل 22)، منع تبعید یا تغییر یا تغییر اقامت اجباری (اصل 33)، منع دستگیری غیر قانونی (اصل32) و آزادي احزاب، جمعيت‌ها، انجمن‌هاي سياسي و صنفي و انجمن‌هاي اسلامي (اصل26) بیان  شده است که نمونه‌هایی از حقوق افراد و شهروندان جمهوری اسلامی ایران می‌باشد که مبتنی بر اصل کرامت انسانی و اختیار و آزادی خدادادی انسان است. امتيازات و آزادي‌ها، كه در قانون اساسی جمهوري اسلامي ايران و سایر قوانین در کشورمان شاهد هستيم بیانگر اهتمام و  توجه ویژه جمهوری اسلامی ایران در جهت  حفظ و تثبیت حقوق ذاتی بشری است.
__________________
1- کارشناس ارشد حقوق بین‌الملل و مدرس دانشگاه
2- حج: ۳۹، 40و شوری: ۴۱ و42، نساء: ۷۵
3- و لقد كرمنا بني‌آدم و فضلنا هم علي كثير ممن خلقنا تفصيلا
4- کنوانسیون رفع اشکال تبعیض علیه زنان، کنوانسیون بین‌المللی رفع هر نوع تبعیض نژادی، کنوانسیون منع شکنجه (1984) اعلامیه جهانی ژنوم انسانی و حقوق بشر(1997)و کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو. پروتکل‌های الحاقی به کنوانسیون‌های ژنو...
5- منشور آفریقایی حقوق بشر و ملت‌ها، کنوانسیون آمریکایی حقوق بشر منشور حقوق بنیادین اتحادیه اروپاو...
6- یکی از مهمترین اسناد مصوب سازمان کنفرانس اسلامی درباره حقوق بشر در اسلام است که در سال 1990 در قاهره به تصویب رسید. اعلامیه حقوق بشر اسلامی علی‌الاصول بر سیاق اعلامیه جهانی حقوق بشر، بر شرافت و کرامت ذاتی انسان تکیه کرده است. برخی از حقوق  منحصرا و به طور خاص در اعلامیه حقوق بشر اسلامی به رسمیت شناخته شده است با در نظر گرفتن شریعت اسلام
7- هر كس مي‌تواند از حقوق و آزادي‌هاي مندرج در اعلاميه بدون تفاوت از لحاظ نژاد، جنس ، زبان، مذهب، چنان‌كه منشور ملل متحد آرزو مي كند، برخوردار گردد. همچنين بدون تفاوت از لحاظ رنگ، عقيده سياسي يا هر عقيده ديگر، همچنين مليت، وضع اجتماعي، ثروت،  تولد يا هر موقعيت و نيز وضع سياسي، حقوقي يا بين‌المللي كشور يا سرزميني كه شخص به آن تعلق دارد. (ماده 2)
8- مادّه پنجم: هيچ كس را نمي‌توان شكنجه يا مجازات كرد يا با او رفتاري كرد كه ظالمانه يا برخلاف انسانيت و شئون بشري يا موهن باشد.
9- «دين رسمي ايران اسلام و مذهب جعفري اثني عشري است و اين اصل الي‌الابد غير قابل تغيير است و مذاهب ديگر اسلامي اعم از حنفي، شافعي، مالكي، حنبلي و زيدي داراي احترام كامل مي‌باشند و پيروان اين مذاهب در انجام مراسم مذهبي طبق فقه خودشان آزادند.»