نقش روزه در مدیریت امیال نامشروع وهوس‌های نفسانی

يکي از مهارت‌هاي لازم و ضروري برای داشتن یک زندگی سالم و پویا و سازگارانه، به خصوص برای انسان مؤمن، مهارت تقوا (خويشتن‌داري) و خود مهارگري است. خود مهارگري به اين معني است که فرد، به صورت آگاهانه و با اراده‌ مبتني بر اختيار، از انجام رفتارهايي که قانون، اخلاق و شريعت ممنوع دانسته‌اند، اجتناب مي‌کند؛ هر چند چنين رفتارهايي لذت‌بخش باشند و منفعتي مادي را براي او فراهم کنند.

کد خبر: ۴۸۸۶۷

تاریخ: ۱۰ تير ۱۳۹۴ - ۱۶:۲۲

خود مهارگري، يک منبع کنترل دروني است که فرد را در برابر رفتارهاي نابهنجار و نادرست، محافظت مي‌کند. اصولاً افراد بهنجار، از يک سيستم کنترل دروني برخوردار بوده و براي اجتناب از رفتارهاي نابهنجار و بزهکارانه به سيستم کنترل بيروني نياز چنداني ندارند.
خود مهارگري، از سه مؤلفه شناختي، انگيزشی و رفتاري تشکيل مي‌شود. هر چه اين مؤلفه‌ها در شخصیت فرد، ريشه‌دارتر و نيرومندتر باشند، برآيند آنها، که همان خودکنترلي و خويشتن‌داري است، قوي‌تر و مستحکم‌تر خواهد بود.
در تبيين مؤلفه‌‌ شناختي اين مهارت مي‌توان به شناخت قوانين، ارزش‌هاي اخلاقي و احکام ديني، علل و عوامل رفتارهاي نابهنجار، پيامدهاي منفي چنين رفتارهايي و... اشاره کرد. مؤلفه‌ انگيزشی را عمدتاً بر مبناي سيستم پاداش و تنبيه تبيين مي‌کنند؛ يعني هر رفتاري که ما را به پاداش و تحسين برساند و از تنبيه و درد، دور کند، انگيزه بيشتري را براي ما ايجاد مي‌کند. توجه به تحسين‌ها و پاداش‌هايي که جامعه، وجدان اخلاقي و خداوند براي صرف نظر کردن از رفتار نابهنجار يا گناه وعده می‌دهند یا فراهم مي‌کنند و نيز تنبيه‌ها و دردهايي که احياناً در انجام رفتار نابهنجار براي ما اتفاق افتاده و می‌افتد، عامل انگيزشی خودمهارگري است. در مؤلفه‌ رفتاري، ابزارهایی مانند تنظيم رفتار، اجتناب از محرک‌ها، تمرين و پايداري، براي خود مهارگري ضروري هستند.
مهم‌ترین حکمت روزه‌داری
تقوا يعني خويشتن‌داري و خود مهارگري آگاهانه در برابر رفتارهايي که، در زبان دين، به گناه نام برده مي‌شوند. تقوا، مهمترین و اصلي‌ترین حکمت روزه‌داري است که خداوند در قرآن به آن اشاره کرده است: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون؛ اى افرادى كه ايمان آورده‏ايد! روزه بر شما نوشته شده، همان‏گونه كه بر كسانى كه قبل از شما بودند نوشته شد تا پرهيزگار شويد.» (1)
انسان براي تقويت منبع کنترل دروني و نيرومند کردن خود مهارگري‌اش، نيازمند تمرين و پايداري است. اين تمرين، هر چند ممکن است در شرايط طبيعي زندگي و در موقعيت‌هايي که با وجود ميل به گناه و هنجارشکني رو به رو هستيم، انجام شود امّا توانمندي مقاومت در برابر امیال نامشروع، نيز خود نيازمند زمينه‌هاي قبلی است. روزه‌دار با مديريت اميال خود و صرف نظر کردن ارادي و آگاهانه از کارهايي که به خودي خود حلال و مشروع است، در واقع تمرينی مهم و تأثير گذار را تجربه مي‌کند که او را در برابر اميال نامشروع، توانمند و پرقوت مي‌سازد. روزه داري، با کاهش زمينه‌هاي زيستي و روان‌شناختي گناه و افزايش زمينه‌هاي معنوي و اخلاقي انگيزه‌هاي خوب و معنوي، آستانه تحريک‌پذيري فرد را در برابر گناه بالا مي‌برد و او را براي رويارويي با موقعيت‌هاي واقعي مقاومت در برابر اميال شيطاني آماده مي‌کند.
همان گونه که خود مهارگري به ما کمک مي‌کند تا از گناه دور شده و از آلوده شدن در امان بمانيم، خود این مهارت نیز نيازمند مراقبت و محافظت از اموري است که پايه‌هايش را سست و بنيان‌هايش را متزلزل مي‌کند. حضرت اميرالمومنين علی (علیه‌السلام) در تبيين اين مسئله مي‌فرمايد: أَلَا فَصُونُوهَا وَ تَصَوَّنُوا بِهَا؛ هان ای مردم! از تقوايتان محافظت کنيد تا به واسطه‌ آن محافظت شويد. (2)
راهکارهای تقویت تقوا
بنابراين، توجه به راهکارهايي که سطح تحريک‌پذيري را کاهش داده و آستانه تحمل انسان را در برابر وسوسه‌ها بالا می‌برد، ضروري و مهم است؛ در اينجا به راهکارهايي اشاره مي‌کنيم که مي‌تواند انسان را براي يک روزه داري مقبول و تقويت تقوا و خود مهارگري در شخصیت او ياري دهد:
1. تقويت بنيان تقوا، نيازمند مراقبت و تنظيم رفتار است. قرار گرفتن ارادي در موقعيت‌هايی که ما را به گناه نزديک مي‌کند، موجب تضعيف تقوا مي‌شود. بنابراين در همه حال و از جمله هنگام روزه‌داري، با جديت کوشش کنيد در موقعيت‌هاي محرک گناه قرار نگيريد.
2. تغذيه مناسب؛ استفاده از غذاهاي سالم و طبيعي (طيبات) نقش مهمي در پديد آمدن انگيزه‌هاي سالم و فطري و رفتارهاي صالح دارد؛ خداوند خطاب به پيامبران (علیهم‌السلام) مي‌فرمايد: «يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ کلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ؛ اي پيامبران! از غذاهاي پاکيزه بخوريد (تا زمينه انجام رفتارهاي شايسته فراهم شود) و رفتارهاي شايسته انجام دهيد. من به آنچه انجام مي‌دهيد دانا هستم.» (3)
انواع سبزي‌ها (بخصوص کاهو)، ميوه‌ها، ريشه‌ها (هويچ، کدو و...)، مغزها، گوشت‌هاي سفيد و نوشابه‌هاي طبيعي (عرق کاسني، عرق بيدمشک) به جاي گوشت‌هاي صنعتي، شيريني‌هاي غيرطبيعي، غذاهاي فست فودي و غذاهاي سرخ کرده و پرادويه، توصيه مي‌شود.
3. ورزش روزانه و منظم، بخصوص ورزش‌هايي که مستلزم تمرکز حواس و تقويت فکر هستند، مانند ورزش‌هاي رزمي و نيز ورزش‌هاي فرح‌بخش و نشاط‌آور، مانند شنا و ورزش‌هاي انرژي سوز، مانند فوتبال توصيه مي‌شود. دست کم و در هر شرايطي، پياده‌روي روزانه بين 30 تا 40 دقيقه ضروري است.
4. از هر شرايط و موقعيت مکاني يا روان‌شناختي که موجب تهييج غريزه‌ جنسي می‌شود، بايد اجتناب کنيد. از رفتن در مکان‌هايي که خانم‌های بدحجاب حضور دارند، ديدن عکس‌ها، کليپ‌ها و فيلم‌هاي محرک و شنيدن موسيقي‌هايي که به تحريک ميل جنسي دامن مي‌زنند، بايد پرهيز کنيد.
5. فرصت روزه‌داري، فرصت نزديک شدن به خداوند، پيراستن نفس از خصلت‌هاي نکوهيده، زدودن دل از انگيزه‌هاي شيطاني و رويش انگيزه‌هاي متعالي انسان است. بنابراين، داشتن يک برنامه‌ عبادي در اين ماه لازمه‌ بهره‌برداری از لحظات و ساعات پرفضيلت آن است. دائم‌الوضو باشید. از نماز اول وقت غافل نشوید. زبانتان مترنم به ذکر خداوند باشد. برخی از بزرگان اهل سلوک، برای کنترل و تسلط بر نفس، ذکرشریف لااله الا الله را توصیه کرده‌اند. ذکر شریف صلوات دل را نورانی و انگیزه‌های زیبا و خدایی را در ذهن و دل می‌نشاند. از مشارطه‌ صبحگاهی و مراقبه‌ روزانه و محاسبه‌ شبانگاهی، برای مدیریت کردن
امیال و انگیزه‌ها و رفتارهایتان استفاده کنید.
حجت‌الاسلام احمدرضا دردشتی
کارشناس ارشد روانشناسی بالینی
ــــــــــــــــــــــــــــ
1. بقره، 183.
2. ‏نهج البلاغه، خ 189
3. مؤمنون، 51.