ريزش خواص در حکومت علوي

گروه هایی که در صدر اسلام طبقه خواص را تشکیل می دادند(پاورقی)

کد خبر: ۴۸۱۵۴

تاریخ: ۰۲ تير ۱۳۹۴ - ۱۶:۰۹

[email-masked]
5. مأموران و کارگزاران پيامبر(صلي الله عليه و آله)
دسته‌ای هم به علت مأموریت و یا پُست و مقامی که پیامبر(ص) به آنها سپرده بود در میان جامعه مشهور شدند و جاه و جلالی پیدا کردند، افرادی چون اسامة بن زید از این دست افراد بودند؛ زیرا پیامبر(ص) در روزهای آخر عمر شریفش وی را که تازه سنین جوانی را سپري مي کرد به فرماندهی سپاه اسلام برای جنگ با رومیان نصب کرد و این امر به اسامه که جوان نورس ولی لایق فرماندهی بود، اعتبار و موقعیت ویژه‌ای بخشید به طوری که پس از رحلت پیامبر(ص) رأی او در تصمیم‌گیری‌های مهم اجتماعی برای مردم مهم گرديد از این‌رو خلفا سعی می‌کردند رضایت اسامه را جلب نمایند.
علاوه بر اسامه دیگر کارگزاران و مأمورین منصوب پیامبر(ص) نیز دارای وجاهت و اعتبار خاصی بودند، و از خواص به حساب می‌آمدند، حتی کسانی که رسول خدا(ص) مدتی در خانه‌شان سکني گزيد بود در تاریخ اسلام معروف و مشهور شدند و خط مشی آنان پس‌از پیامبر(ص) مورد توجه و دقت قرار گرفت، مثلاً يکي از فضائل و اسباب شهرت ابو ایوب انصاری در میان مسلمانان این بود۲۵ که رسول خدا(ص) هنگام هجرت به مدینه در خانه ایشان ساکن شده بود،
اکثر کتّاب وحی و نگارندگان نامه‌ها و عهد و پیمان‌های رسول خدا(ص) بعد از درگذشت آن بزرگوار از متنفذین جامعه شدند. افرادی چون علی(ع)، عثمان، عمروعاص، معاویه، شر حبیل بن حسنه، عبدالله بن ابی‌سرح (والی مصر در زمان عثمان)، مغیرة، معاذ بن جبل، زید بن ثابت، حنظلة بن ربیع، ابّی بن کعب، جهیم بن صلت، حصین بن نمیری۲۶که جزو نویسندگان رسول خدا(ص) بودند غالباً بعد از رسول‌خدا(ص) دارای مقام و مرتبتی شدند.
6. رؤيت و همراهي اندک با پيامبر(صلي الله عليه و آله)
مسأله پیوند و ارتباط با نبی اکرم(ص) چندی بعد معنای وسیع‌تری پیدا کرد و شامل تمام اصحاب شد، حتی کسانی که بعداز پذيرش اسلام تنها یکبار آن بزرگوار را مشاهده کرده بودند، جزء اصحاب رسول الله(ص) به حساب آمدند، و بر سایر مسلمانان برتری داده شدند، به طوری که برخی گفتند نفس رؤیت رسول خدا(ص) موجب می‌شود شخص از اصحاب شمرده شود و همه اصحاب عادل هستند.
بدین ترتیب همه اصحاب  به خصوص کساني که ويژگي‌هاي فوق را احراز کرده بودند. جزء خواص جامعه اسلامی به حساب آمده و در مسائل مهم اجتماعی تنها اصحاب مدینه بودند که برای کل جهان اسلام تصمیم می‌گرفتند، و براي نظر سایر مسلمانان بهايی قايل نبودند، تصميم گيريهاي مهم مانند انتخاب خلیفه ، جنگ و صلح بدست اصحاب بود، در سال‌های اول رحلت رسول خدا(ص) خمس غنائم جنگ‌ها و فتوحات به مسجد مدینه می‌آمد و در میان اصحاب تقسیم می‌شد، به طور خلاصه باید گفت پس از رسول خدا(ص) و گسترش جهان اسلام، روزبروز بر درجه نفوذ و اهمیت اصحاب افزوده شد و موقعیت اجتماعی آنان بهتر و والاتر گردید، به طوری که در سال‌های آخر عمر اصحاب و بعد از وفات آنان، کسانی که اصحاب رسول خدا(ص) را دیده بودند تحت عنوان تابعین از شخصیت‌های مفتخر و ممتاز جامعه اسلامی به حساب مي‌آمدند، اما تذکر این نکته بجاست که گرچه همه اصحاب در مقیاس مسلمانان کل جهان اسلام آن روز، جزء خواص شمرده شده و از نفوذ افزون‌تری برخوردار بودند ولی وقتی در میان خودشان باز می‌گردیم می‌بینیم برخی از اصحاب نسبت به سایرین از ویژگی و خصوصیت و درخشش و نفوذ بیشتری برخوردار بودند به طوری که سایر اصحاب را خط می‌دادند و اندیشه و افکار و مواضع اجتماعی و سیاسی و اقتصادی‌شان بر جهت‌گیری سایر اصحاب تأثیر بسزایی داشت، در حقیقت خاص الخواص همین تعداد اندک بودند که نه تنها آرائشان در جهت‌گیری اصحاب مؤثر بوده بلکه در تمام جهان اسلام نفوذ داشت.
این افراد همان خواصي هستند که ما در بحث خویش به دنبال آنان می‌گردیم و می‌خواهیم نقش آنها را در تحولات پس از رحلت رسول خدا(ص) بررسي کنیم.
7. صاحبان علوم و معارف اسلامي
با ظهور اسلام علوم و معارف بلندی وارد جامعة عرب شده بود، قرآن دریای بیکرانی از علم و دانش و عرفان را در خود جای داده بود. احادیث و روایات و حکمت‌های گرانبهای رسول اکرم(ص) سفره‌ای بس رنگین و خوراکی به غایت لذیذ برای تغذیه علمی مسلمانان فراهم ساخته بود، از این‌رو برخی در سایه آموختن و آموزاندن قرآن دارای فضل و برتری خاصی شدند، برخی به خاطر تفقه و فقاهت‌شان در دین و استنباط احکام شرعی به عنوان فقیه و عالم دین مورد احترام و صاحب نفوذ شدند، افرادی چون عبدالله بن مسعود از این دست افراد بودند، برخی در باب معرفتی و عرفان اسلامی رشد کردند که جناب سلمان پس از معصومین(علیهم السلام) شخصیت ممتاز این صحنه به شمار می‌آمد.
عده‌ای هم به خاطر حفظ و به علت سپردن آیات و روایات در سینه‌شان به عنوان حُفّاظ و ضبط کنندگان وحی و احادیث دارای برجستگی شدند، برخی در زمینه قضاوت کار کردند و در احکام حقوقی اسلام تخصص پیدا کرده و به عنوان قاضی در شهرها گمارده شدند، از این‌رو یکی از بسترهای نفوذ افرادی چون سلمان، ابوذر، ابن عباس، زید بن ثابت، همین مسأله علم و دانش و معرفت‌شان بوده است، البته نباید فراموش شود که بسیاری از این افراد علاوه بر برخورداری از علوم دینی مرد عمل هم بودند و اساساً عمل و تقوایشان خود یک عامل بسیار کارایی در جلب احترام و تجلیل اجتماع از آنان می‌شد، مثلاً عظمت و درخشش اجتماعی اشخاصی چون سلمان و ابوذر و مقداد و عمار و عبدالله بن مسعود علاوه بر سایر کمالاتشان مسأله تقوا و پرهیزکاری و زهد و پارسایی‌شان بود.
8. تجليل قرآن از برخي گروه‌ها
از همه اینها مهم‌تر قرآن مجید از پاره‌ای از افراد و گروه‌ها یاد کرده بود و در پاره‌ای از موارد از ایثار و گذشت‌شان تجلیل نموده بود، این مسأله موجب شد که این افراد و گروه‌ها در میان مردم شهرت خاصی پیدا کنند و مورد احترام جامعه قرار گیرند، سخنشان خریدار پیدا کند، مثلاً در سوره توبه از مهاجرین و انصار اولیه و تابعین تحلیل شده و به آنها وعده بهشت داده شد.۲۷
یا در سوره حشر مهاجران را به خاطر پاکبازی در ترک مال و منال و شهرهایشان برای خدا و رسولش مورد ستایش قرار داده و آنان را صادق خواند و از انصار به خاطر محبتشان نسبت به مهاجرین و بخشیدن اموالشان به مهاجرین مدح فرمود.۲۸
در سوره فتح قرآن مجید از کسانی که در بیعت رضوان شرکت داشتند یاد کرده و خطاب به پیامبر(ص) فرمود خدا از مؤمنینی که زیر درخت با شما بیعت کردند راضی و خشنود گردید:
«لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنْ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً»۲۹
خداوند از مومنینی که زیر درخت با شما بیعت کردند خشنود گردیده و به آنچه در دل‌هایشان بود آگاه شد پس آرامش را بر آنها فرود آورد و پیروزی نزدیکی را نصیب‌شان گردانید.
و در آیه دیگر فرمود:
«مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ...»۳۰
محمد پیامبر الهی است و کسانی که با او هستند بر کافران سخت‌گیر و با خودشان مهربانند، آنان را راکع و ساجد بینی که در طلب بخشش و خشنودی خداوندند، نشانة آنان در چهره‌هایشان از اثر سجود [آشکار] است...
این آیات شریفه در سراسر جهان اسلام منتشر شد مسلمین صبح و شام این آیات را تلاوت می‌کردند، و تأییدها و تعریف و تمجیدهای قرآن مجید را درباره مهاجرین، درباره انصار، درباره یارانی که در بیعت رضوان شرکت داشتند و حتی در مورد کسانی که در کنار رسول اکرم(ص) حضور داشتند می‌خواندند و می‌دیدند، مهاجرین و انصار و تابعین و حتی همه اصحاب را جزء شخصیت‌های ممتاز و برجسته می‌پنداشتند از آیه شریفه «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ» چنین استفاده کردند که همه کسانی که روزی با نبی اکرم(ص) بوده‌اند «أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ» بوده از این‌رو همه یاران و اصحاب رسول الله، جزء شخصیت‌های عادل و دیندار و مقدس شمرده می‌شوند و تجاوز به حریم آنها و انتقاد و عیب‌جویی از آنها نارواست، حتی معاویه، حتی مغیره، حتی عمرو عاص، در حالی که این آیه و آیات دیگری از این دست تنها شامل اصحاب راستین و صادق رسول اکرم(ص) می‌شد.
از این‌رو آیات قرآن کریم خود یک عامل بسیار مهمی برای شکل‌گیری خواص، پدید آمدن شخصیت‌های بانفوذ در میان امّت اسلامی گردید، البته برخی از این آیات سوء استفاده کردند و همه اصحاب حتی معاویة بن ابی‌سفیان را هم به عنوان خواص متدین و عادل معرفی کردند مثلاً محمد بن ابی‌بکر پیش از جنگ صفین در نامه‌ای به معاویه برای اثبات حقانیت علی(ع) چنین نگاشت: شاهد حقانیت علی علاوه بر فضل و دانش مبین و سابقه دیرینه‌اش یارانی از مهاجر و انصارند که برتریشان در قرآن یاد شده و خداوند ثنایشان کرده است.۳۱