قلمرو دین(پرسش و پاسخ)

کد خبر: ۴۳۹۱۹

تاریخ: ۱۶ ارديبهشت ۱۳۹۴ - ۱۷:۲۱

پرسش:
آیا گسترده دین، تمامی نیازهای فردی و اجتماعی انسان را در مقام تبیین و به صورت حداکثری در بر می‌گیرد یا اینکه شارع مقدس در این زمینه به حداقل‌ها بسنده کرده است؟
پاسخ:
در ابتدا لازم است مفهوم دین و منظور از این واژه روشن شود.
مفهوم دین
دین در لغت به معنای جزا، حساب، طاعت، ورع، سلطه و قهر و غلبه، و نیز به معنای شریعت و آیین است. (لسان العرب، ج4، ص 460)
اصطلاح دین دارای یک معنای واحد که مورد قبول همه باشد نیست، بلکه گزاره‌های متعدد فراوان تحت نام دین گرد می‌آیند که به گونه‌ای با یکدیگر ارتباط دارند. اما دین در تعابیر قرآن مجموعه عقاید، اخلاق، قوانین و مقرراتی است که برای اداره جامعه انسانی و پرورش انسان‌ها می‌باشد. گاهی همه این مجموعه حق، و گاهی باطل و گاهی مخلوطی از حق و باطل است. اگر مجموعه‌ای حق باشد دین حق و در غیر این صورت آن را دین باطل و یا مخلوطی از حق و باطل می‌نامند (شریعت در آینه معرفت، جوادی آملی، ص 93) بنابر این دین حق عبارت است از آیینی که دارای عقاید درست و مطابق با واقع بوده  و رفتارهایی را مورد توصیه و تاکید قرار دهد که از ضمانت‌ کافی برای صحت و اعتبار برخوردار باشد.
سوال‌ اصلی در اینجا این است که آیا دین به تمام نیازهای انسان اعم از نیازهای اساسی و غیراساسی، نیازهای کلان و غیرکلان انسانی پاسخ گفته یا اینکه بخشی از آ‌نها را بیان کرده است؟ تعیین قلمرو دین به لحاظ گستره موضوعات مطرح در آن، از مهم‌ترین مباحث کلام جدید و فلسفه دین به شمار می‌رود.
مصادیق قلمرو
قلمرو در لغت به معنی ناحیه و ناحیه حکمرانی است. (فرهنگ معین، ج2، ص 2720)
در باب قلمرو دین اسلام و قرآن سه نوع قلمرو را می‌توان ذکر کرد:
1- قلمرو موضوعی که به گستره موضوعات و مسائل دینی مربوط می‌شود و به آن‌جا معیت دین و قرآن گفته می‌شود.
2- قلمرو مکانی که به گستره بعد مکانی دعوت و پیام قرآن مربوط است و از آن به جهانی بودن دین یاد می‌شود.
3- قلمرو زمانی که استمرار دعوت قرآن و دین اسلام در طول زمان بحث می‌کند و از آن به عنوان جاودانگی دین اسلام و قرآن یاد می‌کنند. در این بحث منظور ما قلمرو موضوعی دین است که اسلام تاچه حدی به‌ آن پرداخته است.
انتظار حداقلی و حداکثری از دین
به طور کلی دیدگاه‌های مختلف درباب قلمرو دین را می‌توان به دو دیدگاه عمده تقسیم کرد: 1- دیدگاه حداقلی 2- دیدگاه حداکثری
براساس دیدگاه حداقلی یا انتظار حداقلی از دین قلمرو دین در امور اجتماعی، سیاسی و اخلاقی و فقهی به حداقل تحویل و کاهش یافته است و شارع مقدس در این موارد حداقل لازم را به ما آموخته است نه بیش از آن را، در واقع بینش حداقلی خود را در امور آخرتی محدود و منحصر کرده و در امور دنیایی هم به حداقل لازم بسنده کرده است.
اما نظریه دین حداکثری، جامع نگر بوده و هر دو امور دنیایی و آخرتی را شامل می‌شود.
به عبارت دیگر رسالت و جهت‌گیری دعوت انبیا محدود به تامین سعادت آخرتی انسان نیست و نیازمندی‌های بشر در عرصه اجتماع و سیاست، تعلیم و تربیت و ... را نیز در برمی‌گیرد. نظریه حداقلی دین، امروزه میان گروهی از روشنفکران و نواندیشان دینی رواج دارد. اینان با  محصور کردن دین در سعادت آخرتی، منکر دخالت و حضوردین در عرصه اجتماع و امور سیاسی هستند و بدین طریق دین را سکولاریزه کرده، به جدایی دین از سیاست ( یا دین و  دنیا) قائل هستند. در مقابل این دیدگاه شهید مطهری از نظریه دین حداکثری دفاع کرده و از همگرایی و همسویی دین و دنیا سخن گفته است و دیدگاهی جامع گرایانه در این باب ارائه داده است، که آیات قرآن و روایات نیز موید این دیدگاه جامع‌نگر می‌باشد.
دیدگاه حداکثری از منظر آیات
با رجوع به قرآن کریم و ارزیابی آیات مربوط درباره قلمرو موضوعی آن می‌توان وسعت و گستردگی معرفتی قرآن را در ابعاد حیات فردی و اجتماعی انسان استنباط کرد.
آیه اول: «ما فرطنا فی الکتاب من شئ» ما هیچ چیز را در کتاب (لوح محفوظ) فروگذار نکردیم (انعام- 38)
آیه دوم: «ولا رطب ولا یابس الافی کتاب مبین» هیچ تر و خشکی نیست مگر اینکه در کتابی روشن (ثبت) است. (انعام-58)
آیه سوم: «وهوالذی انزل الیکم الکتاب مفصلا» اوست که این کتاب را به تفصیل به سوی شما نازل کرده است. (انعام- 114)
آیه چهارم: «ونزلنا علیک الکتاب تبیاناً لکل شی» این کتاب را که روشنگر هر چیزی است بر تو نازل کردیم. (نحل- 89)
آیه پنجم: « و کل شی فصلناه تفصیلا» و هر چیزی را (در قرآن) به روشنی باز نمودیم (اسراء-12).